ενδείξεις - αντενδείξεις





πρός τό δεῖν οὕτω



Προηγούμενα εὕσημον λόγον δῶτε








Posted on : Τετάρτη 22 Μαΐου 2024 [ 0 ] comments Label:

4 άγνωστα μουσεία στην Αθήνα

by : tinakanoumegk


 

Σάββατο 16 Μάρ 2024

άγνωστα μουσεία



Μουσείο | Πηγή εικόνας: pinterest

4 άγνωστα μουσεία στην Αθήνα που κανένας δεν έχει σκεφτεί πως υπάρχουν κι όμως όλοι θα θέλαμε να είχαμε επισκεφτεί, έχουμε να σας προτείνουμε σε αυτό το άρθρο. Η αλήθεια είναι πως ενώ πολλοί πηγαίνουμε σε σημεία πολιτισμού όπως είναι τα θέατρο, οι γκαλερί τέχνης ωστόσο για έναν επρίεργο λόγο τα μουσεία έρχονται σε δεύτερη μοίρα. Γι’ αυτό κι εμείς σας έχουμε προτάσεις για να εξερευνήσετε και να ανακαλύψετε νέα άγνωστα μουσεία αλλά και να αυξήσετε τις γνώσεις σας πάνω σε αυτό το κομμάτι του πολιτισμού μας. Ο πολιτισμός είναι ένα πολύ σπουδαίο τμήμα της χώρας μας που για τους περισσότερους είναι ανεξερεύνητο σε ό,τι αφορά στα μουσεία.

ΑΓΝΩΣΤΑ ΜΟΥΣΕΙΑ: Μουσείο αφής

Ένα διαφορετικό μουσείο στην Ελλάδα που σίγουρα δεν ξέρετε είναι το μουσείο της αφής που βρίσκεται στον Φάρο Τυφλών Ελλάδας. Το μουσείο αυτό βρίσκεται ανάμεσα στα λίγα που υπάρχουν ανάλογου προσανατολισμού δίνοντας τη δυνατότητα σε όλους τους ανθρώπους να γνωρίσουν τον πολιτισμό μας. Δημιουργήθηκε το 1984 από την τότε πρόεδρο του Φάρου Τυφλών, Λαυρεντία Πρωτοπαπαδάκη και τον διευθυντή, Εμμανουήλ Κεφάκη. Παράλληλα με την πρόσβαση που δίνει στους ανθρώπους που είτε δε βλέπουν καθόλου είτε λίγο ευαισθητοποιεί και τον κόσμο που έχει τη δυνατότητα να βλέπει καθώς από το 2004 έχει ανοίξει τις πόρτες του σε όλους ανεξαιρέτως. Με αυτόν τον τρόπο βοηθά στην ενημέρωση αλλά και την ευαισθητοποίηση όλων μας γύρω από θέματα αναπηρίας αλλά κυρίως οράσεως.

 




















άγνωστα μουσεία/πηγή εικόνας: https://tactualmuseum.gr/istoria-kai-orama/

 

Στοιχεία Επικοινωνίας

Διεύθυνση: Δοϊράνης 198, 176 73 Καλλιθέα
Τηλέφωνο: 210 941 5222
Fax: +30 210 941 5271
Email: [email protected]

ΑΓΝΩΣΤΑ ΜΟΥΣΕΙΑ: Μουσείο συναισθημάτων

Ένα ακόμα μουσείο διαφορετικό είναι το Μουσείο συναισθημάτων βρίσκεται κάπου ανάμεσα στο Μουσείο της Ακρόπολης και στο Καλλιμάρμαρο. Ιδρύθηκε το 2006, είναι μέλος του HOI «Hands On International» Διεθνούς Συμβουλίου Παιδικών Μουσείων και του Δικτύου Μουσείων και Πολιτιστικών Φορέων Αθηνών. Στόχος του είναι να φέρει τα παιδιά και τους έφηβους σε επαφή με τα συναισθήματά τους και να κατανοήσουν καλύτερα τους εαυτούς τους μέσα από τη διαδραστικότητα που τους παρέχει. Όλα αυτά μέσα από το παιχνίδι, τα παραμύθια και τις τέχνες. Επιπλέον ευασθητοποιεί τους ενήλικες και βοηθά στη συναισθηματική ανάπτυξή τους.

Δεν υπάρχει διαθέσιμη περιγραφή για τη φωτογραφία. άγνωστα μουσεία/
πηγή εικόνας: https://www.facebook.com/photo/?fbid=468973005445683&set=a.387949983547986

 

Στοιχεία Επικοινωνίας

Μπορείτε να επικοινωνήσετε με το Μουσείο Συναισθημάτων:
μέσω τηλεφώνου:
(+30) 210 92 18 329
Η γραμματεία του μουσείου λειτουργεί καθημερινά 10:00 με 14:00

με fax
(+30) 210 9218323

με e-mail: [email protected]

Διεύθυνση: Καρατζά 7 & Τσάμη Καρατάσου 56, 117 41 Φιλοπάππου, Αθήνα

ΑΓΝΩΣΤΑ ΜΟΥΣΕΙΑ: Εγκληματολογικό μουσείο

Ένα ακόμα άγνωστο μουσείο είναι το Εγκληματολογικό μουσείο το οποίο ιδρύθηκε το 1932 από τον καθηγητή Ιατροδικαστικής Ιωάννη Γεωργιάδη και βρίσκεται σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο του Εργαστηρίου Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας. Απευθύνεται σε φοιτητές της Ιατρικής, της Φαρμακευτικής, της Νομικής και άλλων συναφών κλάδων με κατεύθυνση την Εγκληματολογία, αλλά και στους σπουδαστές των Σχολών της Αστυνομικής Ακαδημίας, οι οποίοι προσεγγίζουν το έγκλημα από διαφορετική σκοπιά ανάλογα με την ειδικότητά τους. Επιπλέον παρέχει υποστήριξη του εκπαιδευτικού έργου του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών σε προπτυχιακό και μεταπτυχιακό επίπεδο, καθώς και η υποβοήθηση της επιστημονικής έρευνας στους αντίστοιχους τομείς. Τα εκθέματα που μπορούν να δουν όσοι το επισκεφθούν είναι αντικείμενα που αποδεικνύουν την άσκηση βίας όπως και συλλογές ιατροδικαστικού ενδιαφέροντος, τοξικολογιού ενδιαφέροντος και εγκληματολογικού ενδιαφέροντος.

 
 


























άγνωστα μουσεία/πηγή εικόνας: https://www.uoa.gr/to_panepistimio/moyseia/egklimatologiko/

 

Στοιχεία Επικοινωνίας

Ταχυδρομική διεύθυνση: Ιατρική Σχολή, Μ. Ασίας 75, 115 27 Γουδή (Κτήριο 7)

E-mail: criminology[at]med.uoa[dot]gr

ΑΓΝΩΣΤΑ ΜΟΥΣΕΊΑ: Μουσείο Ενδυμασίας του Λυκείου των Ελληνίδων

Μέσα στα άγνωστα μουσεία που έχουμε να σας προτείνουμε είναι και το Μουσείο Ενδυμασίας του Λυκείου των Ελληνίδων που ιδρύθηκε από την πρώτη γυναίκα φεμινίστρια, Καλλιρρόη Παρρέν το 1988. Με τη δημιουργία του Λυκείου Ελληνίδων η Καλλιρρόη Παρρέν φιλοδοξούσε να μορφωθούν οι γυναίκες και να αποκτήσουν τη δική τους υπόσταση με αυτόν τον τρόπο στην ελληνική κοινωνία.

Άποψη εκθεσιακού χώρου “18.21m². Ο πόλεμος στα σαλόνια”. Φωτογραφία: Studio Kominis.άγνωστα μουσεία/Άποψη εκθεσιακού χώρου “18.21m². Ο πόλεμος στα σαλόνια”. Φωτογραφία: Studio Kominis

 

Στοιχεία Επικοινωνίας

Δημοκρίτου 7, Αθήνα, 10671

Τηλ. 210 3629 513

email: [email protected]

 

Εμείς διαλέξαμε και ξεχωρίσαμε κάποια από τα άγνωστα μουσεία που μπορείτε να βρείτε στην Αττική τώρα η επιλογή είναι δική σας γιατί ο πολιτισμός είναι κομμάτι της ιστορίας μας και δεν πρέπει να τον ξεχνάμε. Η συντήρηση του πολιτισμού είναι στο χέρι μας και πρέπει να μείνει στη μνήμη τη δική μας και όλων των επόμενων γενιών που θα ακολουθήσουν.


ΠΗΓΕΣ:

  1. ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΦΗΣ (ΦΑΡΟΣ ΤΥΦΛΩΝ ΕΛΛΑΔΑΣ), (τελευταία πρόσβαση 07/03/24), https://tactualmuseum.gr/istoria-kai-orama/
  2. ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ, ((τελευταία πρόσβαση 07/03/24), https://www.mce.gr/%ce%bb%ce%b9%ce%b3%ce%b1-%ce%bb%ce%bf%ce%b3%ce%b9%ce%b1-%ce%b3%ce%b9%ce%b1-%cf%84%ce%bf-%ce%bc%ce%bf%cf%85%cf%83%ce%b5%ce%b9%ce%bf/
  3. ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟ ( ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ), (τελευταία πρόσβαση 07/03/24), https://www.uoa.gr/to_panepistimio/moyseia/egklimatologiko/
  4. Λύκειο των Ελληνίδων, (τελευταία πρόσβαση 07/03/24), https://lykeionellinidon.com/el/mele-i-diadromi-mas
  5. Δέσποινα Δημά,Τα 10 «άγνωστα» μουσεία της Ελλάδας, (τελευταία πρόσβαση 07/03/24), https://www.tovima.gr/2024/02/17/culture/ta-10-agnosta-mouseia-tis-elladas/

Είμαι απόφοιτη του τμήματος Πολιτικών Επιστημών και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου. Το 2022 απέκτησα το πιστοποιητικό «Επιμέλειας και Διόρθωσης κειμένων» από το Ε.Κ.Π.Α. Γράφω άρθρα, διηγήματα, ποιήματα και μουσικούς στίχους. Έχω διακριθεί σε Παγκόσμιους και Πανελλήνιους λογοτεχνικούς διαγωνισμούς για τα έργα μου. Έχω γράψει δύο βιβλία: «Διαδρομές ψυχής» από τις εκδόσεις Όστρια και «Ψυχική Παλίρροια» από τις εκδόσεις Διάνοια. Τα τραγούδια μου μπορείτε να τα βρείτε στο Youtube. Αγαπώ αυτόν τον τρόπο έκφρασης και μου αρέσει να τον επικοινωνώ στον κόσμο.

από: https://www.maxmag.gr -https://www.styga.gr/?section=1790&language=el_GR&itemid1541=73376&detail1541=1

by : tinakanoumegk


 

Τὸ ἄρθρο αὐτὸ εἶναι μιὰ ἀπόπειρα κατανόησης τοῦ ἰδεολογικοῦ ρεύματος μὲ τὸ παράξενο ὄνομα ‘δικαιωματισμός’ – μιὰ προσπάθεια ἐντοπισμοῦ τῆς ἀνθρωπολογικῆς ἀντίληψης ποὺ τὸ διέπει, καὶ μιὰ σύντομη, στὸ τέλος, νύξη γιὰ τὴ θεολογικὴ ἀντιμετώπισή του.

Ὁ ὅρος ‘δικαιωματισμός’ δὲν εἶναι γενικὰ ἀποδεκτός, οὔτε ὑπάρχει ὁμοφωνία ὡς πρὸς τὸ τὶ ἀκριβῶς σημαίνει.[i] Ἐν τούτοις χρησιμοποιεῖται συχνὰ στὸν δημόσιο λόγο ἐδῶ καὶ ἀρκετὰ χρόνια γιὰ νὰ περιγράψει μὲ ἀρνητικὴ καταφανῶς χροιὰ ὅσους ἐπικαλοῦνται τὴν ἔννοια τοῦ δικαιώματος μὲ τρόπο κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἦττον μονομερή, ὑπερβολικὸ καὶ καταχρηστικό. Ἂν δοῦμε τὸ θέμα ἀπὸ νομικὴ μόνο ἄποψη, ἀγνοώντας πρὸς στιγμὴν τὸ ἱστορικὸ πλαίσιο, θὰ μπορούσαμε νὰ ποῦμε ὅτι δικαιωματισμὸς εἶναι ἡ πρόταξη τῆς ἔννοιας τοῦ δικαιώματος, ἀποσπασμένου ἀπὸ τὴ συμμετρικὴ ἔννοια τῆς ὑποχρέωσης. Εἶναι δηλαδὴ ἡ μονομερὴς ἔμφαση στὴν κατοχύρωση ὁρισμένων δικαιωμάτων, παραβλέποντας τὶς ἀντίστοιχες ὑποχρεώσεις.[ii]

Ἀπὸ κεῖ καὶ πέρα τὸ πρᾶγμα περιπλέκεται. Διότι τὸ τὶ προτάσσεται καὶ τὶ παραβλέπεται κάθε φορὰ εἶναι ἀσφαλῶς θέμα ἐπιλογῆς. Γι’ αὐτὸ καὶ ὁ ὅρος ἦταν ἐξ ἀρχῆς καὶ παραμένει πολιτικὰ φορτισμένος. Δὲν στιγματίζει ἁπλῶς μιὰ λαθεμένη ἠθικὴ στάση· καταγγέλλει μιὰ ἰδεολογικὴ διαστροφή. Ποιὰ εἶναι ὅμως αὐτὴ ἡ διαστροφή; Εἶναι καὶ αὐτὸ ἀντικείμενο διαμάχης. Σήμερα συμπλέκονται στὴ δημόσια συζήτηση δύο ἀντιφατικὲς ἀπαντήσεις στὸ ἐρώτημα αὐτό. Ἄλλοι βλέπουν στὸν δικαιωματισμὸ μιὰ σύγχρονη αἴρεση τοῦ πολιτικοῦ φιλελευθερισμοῦ· τὴν πιὸ ἀκραία ἔκφραση τοῦ μεταμοντέρνου ἰδεώδους τῆς ‘διαφορετικότητας’. Ἄλλοι, στὸν ἀντίποδα τῶν πρώτων, τὸν βλέπουν σὰν μιὰ ὄψη τοῦ σύγχρονου ἀντισυστημικοῦ ‘λαϊκισμοῦ’ καὶ τοῦ χρεώνουν τὶς ἐκδηλώσεις κοινωνικῆς ἀπειθαρχίας τῶν τελευταίων χρόνων (ἀνυπακοὴ στὰ μέτρα κατὰ της πανδημίας, ἄρνηση τοῦ ἐμβολιασμοῦ κλπ). Θὰ προσπαθήσουμε νὰ ξεδιαλύνουμε κάπως τὸ τοπίο.

Φιλελεύθερος καὶ λαϊκιστικὸς δικαιωματισμὸς

Αὐτὸ ποὺ κατὰ βὰση καταγγέλλεται τὶς τελευταῖες δεκαετίες σὰν δικαιωματισμὸς εἶναι μιὰ ὑπερβολικὴ ἢ καταχρηστικὴ μέριμνα γιὰ τὴν ἰδιαίτερη προστασία διαφόρων μειονοτικῶν κοινωνικῶν ὁμάδων (δικαιώματα τῶν μαύρων, τῶν μεταναστῶν, πολιτικὲς γιὰ τὰ φύλα, κλπ κλπ) ποὺ πάει πακέτο μὲ τὴν ‘πολιτικὴ ὀρθότητα’ καὶ τὶς λεγόμενες ‘ταυτοτικὲς πολιτικές’. Ὑπὸ τὴν ἔννοια αὐτὴ ὁ δικαιωματισμὸς εἶναι πράγματι ἕνας μεταμοντέρνος φιλελευθερισμός, ὁ ὁποῖος μάλιστα ἔχει ἐξελιχθεῖ σὲ κυρίαρχη ἰδεολογία. Δίνει ἐδῶ καὶ χρόνια τὸν τόνο στὰ μέσα ἐνημέρωσης, χρωματίζει τὸν καθημερινὸ λόγο καὶ τὴ νομοθεσία, ἐπηρεάζει πολλὲς ἀπὸ τὶς ἐπιλογὲς τῶν περισσότερων κυβερνήσεων στὸν δυτικὸ κόσμο. Ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριὰ ἔρχεται πολὺ συχνὰ σὲ ἀντίθεση μὲ τὴ συντηρητικὴ κοινὴ γνώμη, καθὼς ἀναγνωρίζει ὡς ‘δικαιώματα’ ἀντιλήψεις καὶ συμπεριφορὲς ποὺ μπορεῖ νὰ εἶναι ἀντίθετες μὲ τὶς ἀξίες καὶ τὴ νοοτροπία τῆς κοινωνικῆς πλειοψηφίας.

Αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος ποὺ πολλοί βλέπουν στὸν δικαιωματισμὸ ἕναν ἐλιτίστικο προοδευτισμὸ ποὺ ἀπειλεῖ τὶς ἠθικὲς ἀξίες, τὴ θρησκευτικὴ παράδοση, τὴν ἐθνικὴ ταυτότητα καὶ τὴ συνοχὴ τῆς κοινωνίας. Ἡ κριτικὴ αὐτὴ ἐκφράζεται συστηματικὰ ἀπὸ τὴν ἀντισυστημικὴ λαϊκὴ ἢ λαϊκιστικὴ δεξιά.[iii] Ὑπάρχουν ὅμως καὶ αὐτοὶ ποὺ ἀπορρίπτουν τὸν δικαιωματισμὸ ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρὰ τοῦ πολιτικοῦ φάσματος, ἀπὸ τὴ σκοπιὰ τῆς ἄκρας ἀριστερᾶς. Γι’ αὐτοὺς ἡ ἐπιλεκτικὴ ὑπεράσπιση τῶν δικαιωμάτων τῆς α΄ ἢ τῆς β΄ ἐπιμέρους ὁμάδας σημαίνει τὴν παραίτηση ἀπὸ τὸ ὅραμα τῆς καθολικῆς ἀλλαγῆς τῆς κοινωνίας· τὴν ἀπορρόφηση τοῦ ἐπαναστατικοῦ ριζοσπαστισμοῦ ἀπὸ τὸν ‘ἀστικὸ’ φιλελευθερισμό.[iv] Ὑπάρχουν, τέλος, καὶ οἱ μετριοπαθεῖς φιλελεύθεροι ποὺ ἐπικρίνουν τὶς ὑπερβολὲς τῆς πολιτικῆς ὀρθότητας· κυρίως τὴ λογοκρισία ποὺ τείνει νὰ ἐπιβληθεῖ στὸν δημόσιο λόγο, ἀκόμα καὶ σὲ βάρος μεγάλων ἔργων τῆς παγκόσμιας λογοτεχνίας (Ὅμηρος, Σαίξπηρ κ.ἄ,), σὰν μέτρο, ὑποτίθεται, ἐναντίον τοῦ ρατσισμοῦ, τοῦ σεξισμοῦ καὶ τῆς πατριαρχίας.[v]

Πολὺ διαφορετικὴ εἶναι ἡ περίπτωση τοῦ λαϊκιστικοῦ δικαιωματισμοῦ. Σὲ αὐτὴ τὴν ἐκδοχὴ ὁ ὅρος χρησιμοποιήθηκε σχετικὰ πρόσφατα, κατὰ τὴ διάρκεια τῆς πανδημίας, γιὰ νὰ στιγματίσει ὅσους δὲν συμμορφώθηκαν μὲ τὰ κυβερνητικὰ μέτρα κατὰ τοῦ κορωνοϊοῦ – ἀρχικὰ ὅσους δὲν πειθάρχησαν στὸ λοκντάουν (τὶς ὁμάδες τῶν νέων ποὺ ἀπαιτοῦσαν τὸ ‘δικαίωμά’ τους στὴ διασκέδαση, τὸ τμῆμα τῶν πιστῶν ποὺ ὑπερασπίζονταν τὸ ‘δικαίωμά’ τους στὸν ἐκκλησιασμὸ κ.ο.κ.), καὶ στὴ συνέχεια ὅσους ἀρνήθηκαν νὰ ἐμβολιαστοῦν ἐπικαλούμενοι τὸ δικαίωμά τους νὰ ὁρίζουν τὸ σῶμα τους.[vi] Σὲ ὅλα αὐτὰ ἡ ἐκκλησία βρέθηκε, ὅπως ξέρουμε, στὸ μάτι τοῦ κυκλώνα, ἐνῶ πολὺ συχνὰ ὁ λαϊκιστικὸς αὐτὸς δικαιωματισμὸς συνέπεσε καὶ μὲ διαμαρτυρίες γιὰ θέματα ἐθνικοῦ χαρακτήρα, μὲ τὴν ἀντίδραση στοὺς μετανάστες καὶ μὲ ἄλλα θέματα ποὺ ἔχουν νὰ κάνουν μὲ τὴν ἐθνικὴ καὶ θρησκευτικὴ ταυτότητα.[vii]

Εἶναι πάντως πολὺ ἀμφίβολο ἂν γιὰ τὶς περιπτώσεις τῆς ‘λαϊκιστικῆς’ ἀνυπακοῆς εἶναι δόκιμη ἡ χρήση τοῦ ὅρου δικαιωματισμός. Ἀπὸ στενὰ νομικὴ ἄποψη (αὐτὴ ποὺ ἀνέφερα στὴν ἀρχὴ: τ.ἔ. καταχρηστικὴ ἔμφαση στὴν ἔννοια τοῦ δικαιώματος παραβλέποντας τὶς ἀντίστοιχες ὑποχρεώσεις), μπορεῖ ὄντως οἱ ἀκρότητες τοῦ φιλελεύθερου καὶ τοῦ λαϊκιστικοῦ δικαιωματισμοῦ νὰ εἶναι παρόμοιες. Ἂν ὅμως τοποθετήσουμε τὸ πράγμα στὸ ἱστορικὸ καὶ πολιτικό του πλαίσιο, τότε γίνεται σαφὲς ὅτι ἡ ἔννοια τοῦ ‘δικαιωματισμοῦ’ δὲν εἶναι κατηγορία τῆς φιλοσοφίας τοῦ δικαίου· εἶναι ἔννοια ‘πολεμικὴ’ μὲ συγκεκριμένη ἱστορικὴ ἀφετηρία καὶ συγκεκριμένη πολιτικὴ πρόθεση. Δὲν προῆλθε δηλαδὴ ἀπὸ μιὰ γενικὴ διάθεση νὰ στιγματιστεῖ κάθε ἐν γένει κατάχρηση τῆς ἰδέας τοῦ δικαιώματος, ἀλλὰ σὰν κριτικὴ στὴν ἀμερικανικὴ ‘Νέα Ἀριστερὰ’ ποὺ ἀπὸ τὴ δεκαετία τοῦ ’80, καὶ κυρίως ἀπὸ τὸ ’90 καὶ ταύτισε τὸ ‘ἀτομικὸ δικαίωμα’ μὲ τὴν ὑπεράσπιση τῆς ‘διαφορετικότητας’, μὲ τὴν πολιτικὴ ὀρθότητα καὶ τὶς ‘ταυτοτικὲς πολιτικές’· σὲ αὐτὸ πού, ὅπως εἴδαμε, ἐξελίχθηκε σὲ ἡγεμονικὸ λόγο ὁλόκληρου τοῦ σύγχρονου δυτικοῦ κόσμου.

Τὰ πράγματα ξεκαθαρίζουν ἂν σκεφτοῦμε ὅτι ὅλοι αὐτοὶ οἱ ὅροι, ἀκόμα καὶ οἱ ‘θεωρητικὲς’ ἔννοιες, προκύπτουν σὰν ἀποτέλεσμα τῶν ἐκατέρωθεν προπαγανδιστικῶν ἐλιγμῶν, ὅπου μέσα στὸ γενικὸ κλῖμα ἰδεολογικῆς πολεμικῆς τῶν τελευταίων χρόνων κάθε πλευρὰ προσπαθεῖ νὰ οἰκειοποιηθεῖ τὰ ὅπλα τῆς ἀντίπαλης καὶ νὰ τὰ στρέψει ἐναντίον της. Ὅταν, γιὰ παράδειγμα, οἱ ἀρνητὲς τοῦ ἐμβολιασμοῦ ἐπικαλοῦνται τὸ δικαίωμά τους νὰ ὁρίζουν τὸ σῶμα τους σὰν νὰ τοὺς ἀνήκει ἀπολύτως, στὴν πραγματικότητα ἀναπαράγουν ἀντεστραμμένο τὸ φιλελεύθερο δικαιωματιστικὸ μοτίβο. Κάτι ἀνάλογο κάνουν καὶ οἱ ἀντιλαϊκιστὲς ποὺ ἐπικρίνουν τοὺς προηγούμενους γιὰ δικαιωματισμό. Ἀναπαράγουν ἀντεστραμμένη τὴν ἀντιφιλελεύθερη ἀντιδικαιωματιστικὴ κριτική. Γιὰ τοὺς πρώτους, τοὺς ἀντισυστημικούς, εἶναι μιὰ ἀντανακλαστικὴ κίνηση: νὰ υἱοθετήσουν τὰ ἐννοιολογικὰ ἐργαλεῖα τοῦ ἱσχυροῦ. Γιὰ τοὺς δεύτερους, τοὺς φιλελεύθερους, εἶναι ἡ εὐκαιρία νὰ ἐπιστρέψουν τὴ ρετσινιὰ τοῦ «δικαιωματιστὴ» στοὺς ἀντιπάλους τους.

Κατόπιν τούτων, τὸ νὰ μιλᾶμε γιὰ λαϊκιστικὸ δικαιωματισμὸ συνιστᾶ κατὰ τὴ γνώμη μου πολιτικὴ ἀνορθογραφία. Αὐτὸ δὲν σημαίνει ὅτι αὐτὸ ποὺ ὀνομάσαμε λαϊκιστικὸ δικαιωματισμὸ δικαιώνεται ἀπὸ νομική, ἠθικὴ ἢ πολιτικὴ ἄποψη – αὐτὸ εἶναι ἄλλο θέμα. Ξεκαθαρίζει ὅμως τὸ θεωρητικὸ τοπίο γιὰ νὰ προχωρήσουμε στὴν ἀκτινογράφηση τοῦ βαθύτερου καὶ αὐθεντικοῦ πυρήνα τοῦ δικαιωματισμοῦ: ποὺ τελικὰ δὲν εἶναι ἡ ‘λαϊκιστικὴ ἀνευθυνότητα’· οὔτε γενικῶς ἡ νομικὴ κατάχρηση τοῦ δικαιώματος (εἴτε ἀπὸ φιλελεύθερη, εἴτε ἀπὸ λαϊκιστικὴ σκοπιά)· οὔτε ἡ ἠθικὴ καὶ πολιτικὴ ὑπερβολὴ ποὺ χαρακτηρίζει ὅλα τὰ φαινόμενα δικαιωματισμοῦ γιὰ τὰ ὁποῖα μιλήσαμε παραπάνω. Ἂν ὑπάρχει κάποιο οὐσιαστικὸ νόημα στὴ συζήτηση περὶ δικαιωματισμοῦ, καὶ ἂν ἀξίζει νὰ ἀσχολούμαστε μὲ αὐτὸν ἀπὸ θεολογικὴ σκοπιά, εἶναι ἐπειδὴ χαρακτηρίζεται ἀπὸ μιὰ ἠθικὴ καὶ ὀντολογικὴ καινοτομία, σαφέστατα φιλελεύθερης ἔμπνευσης, ἢ ἴσως θὰ ἔπρεπε νὰ ποῦμε ‘μεταφιλελεύθερης’.

Μεταφιλελεύθερος ἀτομισμὸς

Πολλοί, ἀντὶ γιὰ ‘φιλελευθερισμὸ’ (liberalism), προτιμοῦν νὰ κάνουν λόγο γιὰ ‘ἐλευθερισμὸ’ ἢ ‘λιμπερταριανισμὸ’ (libertarianism) ἀκριβῶς γιὰ νὰ διαχωρίσουν τὸν κλασικὸ φιλελευθερισμὸ (τύπου Λόκ, Μὶλ κλπ) ἀπὸ τὸν ὕστερο καὶ πιὸ ἀπόλυτο φιλελευθερισμὸ γιὰ τὸν ὁποῖο μιλᾶμε ἐδῶ.[viii] Στὴν πραγματικότητα ὅμως τὸ πρόβλημα δὲν λύνεται μὲ διευκρινήσεις καὶ διαχωρισμοὺς στὸ ἐπίπεδο τῆς ὁρολογίας καὶ μόνο. Ἡ σύγχυση τῶν ἐννοιῶν ὀφείλεται κατὰ τὴ γνώμη μου στὴ βαθύτερη σύγχυση ποὺ ὑπάρχει σὲ σχέση μὲ τὴν οὐσία, ἡ ὁποία ἔχει νὰ κάνει μὲ τὶς ἀνεπαίσθητες ἐκ πρώτης ὄψεως, ἀλλὰ πολὺ ριζικὲς μεταλλάξεις τοῦ ἄτόμου καὶ τοῦ ἀτομικοῦ δικαιώματος καθ’ ὅλη τὴ διάρκεια τοῦ 20ου αἰώνα. Ὅσο τὸ ζήτημα αὐτὸ δὲν θίγεται στὴν ἀνθρωπολογική του οὐσία κάθε προσπάθεια νὰ διευκρινιστοῦν τὰ πράγματα στὸ ἐπίπεδο τῆς ὁρολογίας (εἴτε μὲ τὴν εἰσαγωγὴ νεολογισμῶν, εἴτε μὲ τὴν ἀνανοηματοδότηση παλαιότερων ὅρων) ἁπλῶς μεταθέτει τὴ σύγχυση.

Κατ’ οὐσίαν δικαιωματισμὸς εἶναι ἡ ἀπαγγίστρωση τῆς ἰδέας τοῦ ‘ἀτομικοῦ δικαιώματος’ ἀπὸ τὸ ἠθικὸ καὶ πολιτικὸ πλαίσιο ἀπὸ τὸ ὁποῖο προέκυψε ἱστορικά· ἡ αὐτονόμησή του, καὶ ἡ ἀναγωγὴ του σε ἔννοια-αἰχμὴ μιᾶς σύγχρονης μετανεωτερικῆς ἀνθρωπολογίας. Εἶναι ἡ ἠθικὴ ἀπαίτηση τοῦ σύγχρονου, τοῦ ἀτομικοῦ ἀνθρώπου, γιὰ τὸν ἀπόλυτο αὐτοπροσδιορισμό του. Μιλᾶμε γιὰ ἀτομικὸ αὐτοπροσδιορισμό, ὄχι μόνο σὲ ἀντιδιαστολὴ πρὸς τὸ κράτος ἢ τὴ θέληση τῆς πλειοψηφίας (ὅπως ὑποστήριζε ὁ κλασικὸς φιλελευθερισμός), ἀλλὰ καὶ πρὸς ὁτιδήποτε δὲν εἶναι προϊὸν τῆς ἀπολύτως ἐλεύθερης ἐπιλογῆς τοῦ ἀτομικοῦ ὑποκειμένου· πρὸς ὁτιδήποτε ποὺ θὰ μποροῦσε νὰ θεωρηθεῖ ‘ἐξωτερικὸ’ πρὸς τὸν ἀτομικὸ ‘ἑαυτό’. Ὑπὸ τὴν ἔννοια αὐτὴ ὁ δικαιωματισμὸς ἀπορρίπτει ὡς καταναγκασμὸ τὶς ‘ἐξωτερικὲς’ πρὸς τὸ ἄτομο ἀπαιτήσεις τῆς κοινωνίας καὶ τῶν κληρονομημένων παραδόσεων, ἀκόμα καὶ τὴν ἴδια του τὴ φύση.

Γιὰ παράδειγμα… Τὸν Νοέμβριο τοῦ 2018 ὁ Ἐμὶλ Ράτελμπαντ, Ὀλλανδὸς τηλεπαρουσιαστής, ‘γκουροὺ τῆς θετικότητας’, προσέφυγε στὰ δικαστήρια ζητώντας νὰ ἀλλάξει ἡ ἡμερομηνία γέννησής του κατὰ εἴκοσι χρόνια (ἀντὶ γιὰ 1949 ἡ ταυτότητά του νὰ γράφει 1969). Διότι, ὅπως ἐξήγησε, ὁ χρόνος τῆς φυσικῆς του γέννησης δὲν ἀντιστοιχεῖ στὴ σημερινὴ βιολογική του κατάσταση, εἶναι δὲ γι’ αὐτὸν πρόξενος ἀδικιῶν στὸν ἐρωτικὸ καὶ στὸν ἐπαγγελματικὸ τομέα. Σὰν ἀποδεικτικὰ στοιχεῖα προσκόμισε ἰατρικὲς ἐξετάσεις, φωτογραφίες τοῦ σφιχτοῦ του σώματος, καθὼς καὶ τὴ συνηγορία τοῦ ἱατροῦ του ποὺ δήλωνε πὼς ἡ πραγματικὴ βιολογικὴ ἠλικία τοῦ πελάτη του εἶναι μεταξὺ 40 καὶ 45 ἐτῶν. Οἱ δικαστὲς ἀπέρριψαν τὸ αἴτημα τοῦ Ράτελμπαντ, ἀλλὰ αὐτὸς ἔκανε σαφὲς πὼς δὲν θὰ ἐγκαταλείψει τὸν ἀγώνα, καὶ πὼς θὰ ἐφεσιβάλει τὴν ἀπόφαση. «Μπορεῖς νὰ ἀλλάξεις τὸ ὄνομά σου, μπορεῖς νὰ ἀλλάξεις τὸ φύλλο σου, γιατί νὰ μὴν μπορεῖς νὰ ἀλλάξεις τὴν ἠλικία σου», είπε.[ix] Θὰ ἔχει μάλιστα ὑπέρ του καὶ τὰ ἐπιχειρήματα ἑνὸς ἐπιστημονικοῦ ἄρθρου ποὺ μὲ ἀφορμὴ τὴ δική του ὑπόθεση δημοσιεύθηκε λίγους μῆνες ἀργότερα στὸ περιοδικὸ Journal of Medical Ethics, ἀπὸ τὰ σημαντικότερα διεθνῶς σὲ θέματα βιοηθικῆς.[x]

Τὸ περιστατικὸ δὲν εἶναι μοναδικὸ στὸ εἴδος του. Ἡ ἀπαίτηση νὰ μπορεῖ κανεὶς «νὰ εἶναι» αὐτὸ ποὺ αἰσθάνεται δὲν εἶναι πιὰ ἕνας ἁπλὸς τρόπος τοῦ λέγειν. Ἔχει καταλάβει τὸν δημόσιο χῶρο, ἰδίως τὴ διαφήμιση καὶ τὸ τηλεοπτικὸ life-coaching σὰν δημιουργὸς μιᾶς οἰονεῖ ἐναλλακτικῆς πραγματικότητας. Τώρα διεισδύει καὶ στὴν κοινωνία. Στὴν Ὰγγλία μιὰ 37χρονη γυναίκα παντρεύτηκε πρὶν ἀπὸ τρία χρόνια ἕνα δέντρο, ἀλλάζοντας τὸ ἐπώνυμό της σὲ Ἔλντερ (ποὺ στὰ ἀγγλικὰ σημαίνει κάτι μεταξὺ Πρεσβυτέρας καὶ Κουφοξυλιᾶς). Ὅπως ἐξήγησε σὲ συνέντευξή της, «ὁ δεσμὸς ποὺ νιώθει μὲ τὸ συγκεκριμένο δέντρο εἶναι πολὺ πιὸ βαθὺς ἀπὸ ὁτιδήποτε ἄλλο.[xi] Τὸ 2019 ἕνας 27χρονος Ἰνδὸς μήνυσε τοὺς γονεῖς του ἐπειδὴ τὸν γέννησαν χωρὶς τὴν ἄδειά του, ἐνῶ, ὅπως λέει, τὰ παιδιὰ «δὲν πρέπει νὰ γεννιοῦνται ἐὰν δὲν τὸ ἐπιθυμοῦν τὰ ἴδια».[xii] Εἶναι ἕνας ἀκραῖος ἠθικὸς ὑποκειμενισμός, ποὺ ξεπερνώντας κάθε φουτουριστικὴ φαντασία ἐξελίσσεται σὲ ἰσχυρὸ νομικὸ ἐπιχείρημα ποὺ φιλοδοξεῖ νὰ ὁρίζει τὸ ἰδιωτικὸ καὶ τὸ δημόσιο δίκαιο σὲ μιὰ χώρα ἢ καὶ παγκοσμίως.

Ὑπάρχουν βέβαια ἰσχυρὲς ἀκόμα ἀντιστάσεις· τὸ εἴδαμε στὴν ἀπόφαση τοῦ Ὀλλανδικοῦ δικαστηρίου. Ὅμως τὸ πνεῦμα τῶν καιρῶν εἶναι αὐτό, καὶ ὅλο καὶ περισσότερα ὀχυρὰ τοῦ παλαιοῦ κόσμου πέφτουν τὸ ἕνα μετὰ τὸ ἄλλο. Στὸ θέμα τῶν φύλων οἱ ἄμυνες ἔχουν καταρρεύσει ἀπὸ καιρό. Δὲν μιλᾶμε πιὰ μόνο γιὰ τὴν ἀναγνώριση τῆς ‘κλασικῆς’ ἀλλαγῆς φύλου (ἀπὸ ἄνδρας σὲ γυναίκα καὶ ἀντίστροφα), ἡ ὁποία ἤδη ἐπιδοτεῖται ἀπὸ πολλὰ κρατικὰ ἀσφαλιστικὰ συστήματα. Οὔτε γιὰ τοὺς γάμους προσώπων τοῦ ἴδιου φύλου, ποὺ ἐπίσης ἔχουν κατοχυρωθεῖ μὲ διάφορες μορφές. Πλέον πολλὰ κράτη προχωροῦν τὸ ἕνα μετὰ τὸ ἄλλο στὴ νομικὴ ἀναγνώριση τοῦ ‘ρευστοῦ’ ἢ ‘ἀσαφοῦς’ ἢ ‘μη-δυαδικοῦ’ (non-binary) τρίτου φύλου, τοῦ ‘ἄφυλου’ (agender) ἢ ‘φυλοπαράξενου’ (genderqueer).[xiii] Ὁ Πρόεδρος Ὀμπάμα, ὄντας πρωτομάστορας αὐτῆς τῆς πολιτικῆς, συνήθιζε νὰ περιλαμβάνει στοὺς λόγους του καὶ τὰ τρία φύλα, ἀπευθυνόμενος ὄχι μόνο στοὺς ἄρρενες καὶ στὰ θήλεα, ἀλλὰ καὶ στὰ ουδέτερα (αὐτοί, αὐτὲς καὶ αὐτ@).

Ἀπὸ τὰ ἀνθρώπινα δικαιώματα στὸν ἄνθρωπο τῶν δικαιωμάτων

Ἂς μὴ μᾶς παραπλανᾶ ἡ ‘ἀβάσταχτη ἐλαφρότητα’ αὐτῶν τῶν παραδειγμάτων. Αὐτὸ ποὺ ζοῦμε δὲν εἶναι ἐπιστημονικὴ φαντασία. Εἶναι τὸ μέλλον ποὺ ἔχει ἤδη εἰσβάλει στὸ παρόν. Ἡ βασικὴ ἰδέα εἶναι αὐτὴ ποὺ εἶπε ὁ νέαζων Ὀλλανδός: Τὸ τὶ εἶμαι ὀφείλει νὰ προσδιορίζεται ἀπὸ πράγματα ποὺ ἐγὼ ἔχω ἐπιλέξει καὶ ὄχι ἀπὸ πράγματα καὶ καταστάσεις ποὺ ποὺ μοῦ ἔχουν συμβεῖ ἄθελά μου, ὅπως π.χ. τὸ ὄνομά μου, τὸ φύλλο μου, ἡ ἠλικία μου, τὸ εἶδος μου, τὸ εἶδος τοῦ συντρόφου μου κλπ. Ποιὸς μοῦ ζήτησε τὴν ἄδεια νὰ μὲ φέρει στὴ ζωή; Ἢ ποιὸς μὲ ρώτησε ἂν θέλω πράγματι νὰ εἶμαι ἄνθρωπος καὶ δὲν μοῦ ταιριάζει καλύτερα νὰ εἶμαι δέντρο, ψάρι ἢ κάποιο μικτό, ὑβριδικὸ εἶδος; Καὶ δὲν ἔχουμε ἀκόμα δεῖ σχεδὸν τίποτα ἀπὸ τὶς δυνατότητες τοῦ μετανθρώπου (transhumanism).

Τὸ πῶς ἀπὸ τὶς ἀρχικὲς διακηρύξεις τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων (ἐλευθερία τῆς συνείδησης κλπ) φτάσαμε σὲ αὐτὸν τὸν ἰδιότυπο φουτουριστικὸ δικαιωματισμὸ εἶναι μιὰ μεγάλη ἱστορία, ἡ ὁποία συμπίπτει μὲ τὶς περιπέτειες τοῦ δυτικοῦ κόσμου καὶ εἰδικότερα τῆς Ἀμερικῆς τὸ δεύτερο μισὸ τοῦ 20ου αἰώνα. Κρίσιμος μεταβατικὸς σταθμὸς ἦταν ἡ σύνδεση τῶν δικαιωμάτων μὲ τὸν ἀγώνα γιὰ κοινωνικὴ ἀλλαγὴ τὴ δεκαετία τοῦ ’70, ἀφοῦ εἶχαν προηγηθεῖ οἱ ἀγῶνες γιὰ τὰ δικαιώματα τῶν μαύρων, οἱ χίπις, τὸ ἀντιπολεμικὸ κίνημα γιὰ τὸ Βιετνάμ καὶ ὁ Μάης τοῦ ’68.[xiv] Μετὰ τὸ τέλος τοῦ ψυχροῦ πολέμου, τὴν κατάρρευση τοῦ σοσιαλιστικοῦ στρατοπέδου καὶ τὴν ἦττα τοῦ κομμουνιστικοῦ ὁράματος, καὶ μέσα σὲ ἕνα κλῖμα ποὺ ἡ πρόταξη τοῦ ‘κοινωνικοῦ’ κινδύνευε νὰ διωχθεῖ σὰν κομμουνισμός, τὰ δικαιώματα ἦταν τὸ σημεῖο ποὺ συνέπεσαν δύο ἀντίθετες ἔως τότε ἐπιδιώξεις: (α) ἡ ὑπεράσπιση τοῦ φιλελεύθερου δυτικοῦ κόσμου ἔναντι τῆς ‘κομμουνιστικῆς ἀπειλῆς’, καὶ (β) ἡ ἐλπίδα διαφόρων διεκδικητικῶν κινημάτων γιὰ ἄμεσες καὶ ὁρατὲς κοινωνικὲς βελτιώσεις (ἀντιρατσισμός, φεμινισμός, δικαιώματα ὁμοφυλόφιλων, προστασία περιβάλλοντος). Ὅλα αὐτὰ συγκρότησαν τὸ ὑβριδικὸ ὅραμα μιᾶς νέας ἀτομικιστικῆς, μεταφιλελεύθερης, δημοκρατικῆς οὐτοπίας, ἐξ ἴσου ἀπόλυτης μὲ τὴν ἀντίπαλη οὐτοπία τοῦ κομμουνισμοῦ.[xv]

Δὲν ἦταν ὅμως μόνο αὐτό. Στὸ βάθος αὐτῶν τῶν πολιτικῶν καὶ ἰδεολογικῶν μετατοπίσεων βρίσκεται μιὰ καίρια ἀνθρωπολογικὴ μετάλλαξη, ποὺ συνέβη στὰ χρόνια αὐτά, καὶ ποὺ δὲν τὴν ἔχουμε ἀκόμα πολυχωνέψει. Εἶναι τὸ πέρασμα τοῦ ἴδιου τοῦ ἀτομισμοῦ ἀπὸ τὴν πρώιμη νεωτερική του φάση στὴ φάση τῆς μετανεωτερικότητας: ἡ μετάβαση ἀπὸ τὸ ἄτομο τοῦ συμφέροντος στὸ ἄτομο τῆς ἐπιθυμίας.[xvi] Δὲν εἶναι ἐδῶ ὁ χῶρος γιὰ νὰ ἐπεκταθοῦμε στὸ ζήτημα αὐτό. Θὰ σταθῶ μόνο σὲ ἕνα σημεῖο. Στὸ ὅτι αὐτὸ δὲν εἶναι παρὰ ἡ πιὸ ἐξελιγμένη, ἡ πιὸ ἀκραία, ἡ ἀπόλυτη ἐκδοχὴ τοῦ αἰτήματος τῆς αὐτονομίας· τῆς ἰδέας δηλαδὴ ποὺ ἀποτελεῖ κινητήριο μοχλὸ τῆς νεωτερικότητας σὲ ὅλα της τὰ στάδια, ἀπὸ τὴ γέννησή της μὲ τὸν Διαφωτισμὸ μέχρι τὸ τωρινὸ γεροντικὸ στάδιο τῆς λεγόμενης ‘μετανεωτερικότητας’. Ἐκεῖ εἶναι, κατὰ τὴ γνώμη μου, ποὺ μπορεῖ κανεὶς νὰ ἐντοπίσει τὸν χαρακτήρα τοῦ πράγματος, τὶς ρίζες του, ἀλλὰ καὶ τὴν προοπτική του. Καὶ ἀπὸ τὴν ἄποψη αὐτὴ ὁ δικαιωματισμὸς δὲν εἶναι μιὰ ἁπλὴ παρέκκλιση ἀπὸ τὴ θεμελιώδη ἰδέα τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων – ἕνα παραστράτημα, μιὰ ὑπερβολὴ – ποὺ θὰ μποροῦσε ἴσως νὰ συμμαζευτεῖ μὲ τὴν ἐπίκληση εἴτε τῶν συμβατικῶν θρησκευτικῶν παραδόσεων, εἴτε τοῦ ὀρθοῦ λόγου καὶ τῶν ἠθικῶν ἀξιῶν τῶν προηγούμενων φάσεων τῆς νεωτερικότητας. Ὁ ἀσκὸς τοῦ Αἰόλου ἔχει ἀνοίξει, καὶ οἱ ἀέρηδες ποὺ ἔχουν ξαμολυθεῖ δὲν συμμαζεύονται πιά. Ἡ ἀνθρωπότητα, θέλοντας καὶ μή, εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ πλεύσει ὑπὸ τὸ κράτος τῶν ἀνέμων αὐτῶν μέχρι τέλους.

Καὶ εἶναι ἐδῶ ἀκριβῶς ποὺ ἀποκτᾶ νόημα ἡ θεολογικὴ προσέγγιση τοῦ φαινομένου. Διότι ἀλλιῶς θὰ ἀρκοῦσαν γιὰ νὰ μποῦν τὰ πράγματα στὴ θέση τους εἴτε ἡ ὀρθὴ πολιτική, εἴτε ἡ ἐπίκληση στὴ φρόνηση τοῦ καθενός. Ὅμως, καλῶς ἢ κακῶς, αὐτὰ εἶναι μάταια· πλέον δὲν λειτουργοῦν. Ὑπάρχει μιὰ κινέζικη παροιμία, βουδιστικῆς προελεύσεως, ποὺ λέει πὼς ὅταν σὲ κυνηγάει ὁ δράκος μὴν προσπαθεῖς νὰ ξεφύγεις· μπες μέσα του.

Αὐτὴ νομίζω εἶναι ἡ μόνη πνευματική, καὶ ταυτοχρόνως ἡ μόνη ρεαλιστικὴ διέξοδος – γιὰ ὅσους τουλάχιστον αἰσθάνονται τὴν ἀνάγκη τῆς ‘συνάντησης’ τοῦ ‘πνευματικοῦ’ μὲ τὴν ἱστορία καὶ τὸν πολιτισμὸ[xvii]. Διέξοδος θεμελιωμένη στὴ χριστιανικὴ βεβαιότητα ὅτι δὲν ὑπάρχει στὸν ἄνθρωπο, καὶ γενικὰ στὴν κτίση, καμμία κακία ποὺ νὰ μὴ συνιστᾶ διαστροφὴ κάποιας ἀγαθῆς δύναμης, κληρονομημένης ἀπὸ τὸν Δημιουργό.

Ἑπομένως, ἂν ὑπάρχει θεραπεία δὲν θὰ τὴ βροῦμε σὲ κάποια ὑποτιθέμενη ‘ἐπιστροφὴ’ στὴν πρότερη κατάσταση τοῦ σώφρονος ἀτόμου-πολίτη (ποὺ μᾶλλον δὲν εἶχε ὑπάρξει ποτέ). Θὰ προσέβλεπα σὲ μιὰ θεραπευτικὴ διείσδυση στὸ βάθος τοῦ προβλήματος: στὴν ἐμβάθυνση στὸν ἐσώτερο πυρήνα αὐτοῦ τοῦ πόθου γιὰ αὐτοπροσδιορισμό, ποὺ δὲν εἶναι ἄλλος ἀπὸ ἀπὸ τὸ θεοειδὲς αὐτεξούσιο τοῦ ἀνθρώπου.

Ἂν ὑπάρχει στὶς μέρες μας ἐκκλησία ποὺ διατηρεῖ ζωντανὸ αὐτὸν τὸν πόθο στὴν αὐθεντικὴ θεοειδή του μορφή, θὰ πρέπει να βρεῖ τρόπο νὰ ρωτήσει τὸν σύγχρονο ἄνθρωπο – ὄχι πατερναλιστικά, ἀλλὰ ἀδελφικὰ – τὶ εἶναι τελικὰ αὐτὸ ποὺ πραγματικὰ ἐπιθυμεῖ; Καὶ ποιὰ εἶναι ἡ σχέση τῆς ἐπιθυμίας μὲ τὴν φύση του;

-------------------------------------

Τὸ κείμενο αὐτὸ δημοσιεύτηκε σὲ μιὰ συντομευμένη ἐκδοχή του στὸ θεολογικὸ περιοδικὸ «Σύναξη»: «Τὸ δικαίωμα τοῦ αὐτοπροσδιορισμοῦ», Σύναξη, τ. 162, Ἀπρίλιος-Ἰούνιος 2022, σελ. 49-56.

 

Κριτικὲς ἀναφορὲς στὸ κείμενο ὑπάρχουν στὰ ἀκόλουθα ἄρθρα:

Συναφὲς εἶναι καὶ ἕνα παλιότερο ἄρθρο μου στὴν ἐφημερίδα «Δρόμος τῆς Ἀριστερᾶς»:  «Χαιρετίσματα από την κόλαση του απόλυτου υποκειμενισμού»Δρόμος της Αριστεράς, 14.10.2017.

[i] Ὁ ἀντίστοιχος ὅρος στὰ ἀγγλικὰ εἶναι «human-rights-ism» ἢ ἁπλῶς «rightsism». Συγγενὴς στὰ γαλλικὰ εἶναι ὁ νεολογισμὸς «droit-de-l’hommisme». Γιὰ τὰ ἀγγλικὰ βλ. ἐνδεικτικὰ: Higgs, Robert· Close, Carl P. The Challenge of Liberty: Classical Liberalism Today. Iindependent Institute, 2006 (σελ. 44) . Καὶ: Hopper, Paul. Rebuilding Communities in an Age of Individualism. Ashgate 20031, Routledge 20162 (εἰδικότερα: «Detraditionalization and ‘Rightsism’», σελ. 42-43). Γιὰ τὰ γαλλικὰ βλ. τὸ λῆμμα «Droit-de-l’hommisme» στὴ γαλλικὴ wikipedia.

[ii] Γιὰ μιὰ συνοπτικὴ ἀναφορὰ στὶς κριτικὲς ποὺ ἔχουν ἀσκηθεῖ στὸν δικαιωματισμὸ βλ. Hopper, Paul. ὅ.π. (ὑποσημ. 1)Βλ. ἐπίσης: Greene, Jamal. How Rights Went Wrong: Why Our Obsession with Rights Is Tearing America Apart. Houghton Mifflin Harcourt, 2021. Douzinas, Costas. The Radical Philosophy of Rights. Routledge, 2019. Glendon, Mary Ann. Rights Talk: The Impoverishment of Political Discourse. Free Press, 1991. Βλ. τὴν κοινοτιστικὴ κριτικὴ τοῦ Etzioni, Amitai. Rights and the Common Good: The Communitarian Perspective. St. Martin's Press, 1995. Καὶ τὴ νεοσυντηρητικὴ κριτικὴ τοῦ Fukuyama, Francis. Trust: The Social Virtues and the Creation of Prosperity. Free Press, 1995.

[iii] Πολλὲς εἶναι οἱ ἐπιμέρους θεωρίες ποὺ κυκλοφοροῦν στὸν χῶρο αὐτόν. Ἄλλες πιὸ μετριοπαθεῖς καὶ τεκμηριωμένες, ἄλλες μὲ μικρότερες ἢ μεγαλύτερες δόσεις συνωμοσιολογίας. Γιὰ τὶς πρῶτες βλ. ἐνδεικτικὰ: Κατσιμάνης, Κυριάκος. «Η πολιτική ορθότητα ως απειλή». Ἰστοσελίδα Ἀντίβαρο, 01/06/2013. Χαρακτηριστικὸ παράδειγμα τῶν δεύτερων εἶναι ἡ θεωρία τοῦ «πολιτιστικοῦ μαρξισμοῦ», σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ἡ πολιτικὴ ὀρθότητα καὶ ὁ δικαιωματισμὸς δὲν εἶναι παρὰ μιὰ καμουφλαρισμένη ἀριστερά, ποὺ ἔχοντας ἠττηθεῖ στὸ πεδίο τῆς οἰκονομίας καὶ τῆς γενικῆς πολιτικῆς, ἐπιστρέφει γιὰ νὰ πάρει τὴ ρεβὰνς στὸ πεδίο τῆς κουλτούρας. Βλ. Lind, Bill. «The Origins of Political Correctness». Ἰστοσελίδα Academia.org, 05/02/2000 (ἑλληνικὴ μετάφραση: «Πολιτικὴ Ὀρθότητα: Ἡ ἰδεολογικὴ ἀσθένεια τοῦ αἰώνα μας», Ἰστοσελίδα Divine Quest, 12/07/2020). Βλ. καὶ: Ἠλιάδης, Μάνος. «Ὁ αὐταρχισμὸς τῆς Πολιτικῆς Ὀρθότητας»Ἐπίκαιρα, τ. 189, 30/05/2013, σ. 18-19 (ἀναδημοσιευμένο στὴν ἰστοσελίδα antifono.gr).

[iv] Γιὰ τὴν ἀριστερὴ κριτικὴ βλ. ἐνδεικτικὰ: (α) Τερζάκης, Φώτης. «Δικαιωματισμός, ἡ γεροντικὴ ἀρρώστια τῶν κοινωνικῶν κινημάτων»Δρόμος τῆς Ἀριστεράς, φ. 376, 07/10/2017, (β) Μπελαντῆς, Δημήτρης. «Ὑπὲρ τῶν δικαιωμάτων, κατὰ τοῦ δικαιωματισμοῦ»Δρόμος τῆς Ἀριστεράς, φ. 425, 13/10/2018. (γ) Σεβαστάκης, Δημήτρης. «Ὁ ‘δικαιωματισμὸς’ ἀντὶ τῆς ἀριστεράς»Αὐγή, 28/10/2018.

[v]  Γιὰ τὴν ἀντιδιαστολὴ rightsism καὶ κλασικοῦ φιλελευθερισμοῦ (liberalism) βλ. Higgs, Robert & Close, Carl P. ὅ.π. (ὑποσημ. 1)Γιὰ μιὰ ἑλληνικὴ ἀρθρογραφία, κυρίως ἐστιασμένη στὶς ἀκρότητες τῆς πολιτικῆς ὀρθότητας βλ. ἐνδεικτικὰ: (α) Θερμός, π. Βασίλειος. «Μεταμφιεσμένος ὁλοκληρωτισμός». Ἰστοσελίδα HuffPost Greece, 21/10/2018. (β) Ἀνδριανόπουλος, Ανδρέας. «Ὁ αὐταρχισμὸς τῆς πολιτικῆς ὀρθότητας». Ἰστοσελίδα in.gr, 15/05/2020. Ἐνημερωτικὰ γιὰ τὸ θέμα τῆς λογοκρισίας βλ. ἐνδεικτικὰ: (α) «Γιατὶ ἔκοψαν τὴν «Ὀδύσσεια» τοῦ Ὀμήρου ἀπὸ ἀμερικανικὸ σχολεῖο». Ἰστοσελίδα HuffPost Greece, 29/12/2018. (β) «Ἡ κουλτούρα τῆς ἀκύρωσης: Οἱ Βρετανοὶ ἀποδομοῦν μέχρι καὶ τὸν Σαίξπηρ». Ἰστοσελίδα NewsBeast, 21/11/2021.

[vi] Γιὰ τὴν κριτικὴ τοῦ ἀντιεμβολιαστικοῦ «δικαιωματισμοῦ» βλ. ἐνδεικτικὰ: (α) Βούλγαρης, Γιάννης. «Ψεκασμένος δικαιωματισμὸς ἢ δημόσια ὑγεία;»Τὰ Νέα, 10/07/2021 (ἀναδημοσιευμένο στὸ ananeotiki.gr). (β) Γκότοβος, Ἀθανάσιος. «Τὸ δικαίωμα στὴν ἐπιλογὴ καὶ οἱ ἀρνητὲς τοῦ ἐμβολίου». Ἰστοσελίδα HuffPost Greece, 10/07/2021. (γ) Χρυσόστομος, Μητρ. Μεσσηνίας. «Ἐγκληματικότητα καὶ δικαιωματισμός»Πρῶτο Θέμα, 30/10/2021. Γιὰ ἕναν ἀντίλογο πρὸς τὰ προηγούμενα βλ. (α) Δοξιάδης, Κύρκος. «Καπιταλισμός, βιοπολιτικὴ καὶ Ἀριστερά»Ἐφημερίδα τῶν Συντακτῶν, 24/03/2020. (β) Τοῦ ἰδίου. «Ἡ βιοπολιτικὴ ἀντίφαση τοῦ κορονοϊοῦ»Ἐφημερίδα τῶν Συντακτῶν, 07/04/2020. (γ) Δουζίνας, Κῶστας. «Βιοπολιτική, Πανδημία καὶ τὰ Δικαιώματα τῶν Κυβερνούμενων», Ἰστοσελίδα Ἰνστιτούτου ‘Νίκος Πουλαντζάς’, 06/04/2020.

[vii] Ὅπως ὁ δικαιωματισμός, ἔτσι καὶ ἡ ἔννοια τῆς «ταυτότητας» στὴ σύγχρονη πολιτικὴ ἀντιπαράθεση εἶναι πολυσήμαντη καὶ πολιτικὰ ἀντιφατική. Μπορεῖ ἄλλοτε νὰ ἀναφέρται στὶς μειονοτικὲς κοινωνικὲς «ταυτότητες», σὰν αὐτὲς ποὺ ἀναφέρθηκαν παραπάνω, ἄλλες φορὲς ὅμως παραπέμπει στὶς ἐθνικὲς καὶ θρησκευτικὲς παραδόσεις τῆς κοινωνικῆς πλειοψηφίας, ἡ ὁποία μάλιστα μπορεῖ νὰ αἰσθάνεται ἀπειλούμενη ἀπὸ τὶς πρῶτες. Δὲν πρέπει νὰ συγχέονται οἱ φιλελεύθερες «ταυτοτικὲς πολιτικὲς» μὲ τὸ νεοσυντηρητικὸ ἐθνικιστικὸ ρεῦμα ποὺ ὀνομάζεται «ταυτοτισμός», καὶ τὸ ὁποῖο ἀναπτύσσεται τὶς δύο τελευταῖες δεκαετίες στὴν Εὐρώπη σὰν ἀντίδραση στὴν πολιτικὴ ὀρθότητα. Βλ. ἐνδεικτικὰ: (α) Ἀναστασοπούλου, Εἰρήνη. «Ἡ Νέα Ἄκρα Δεξιὰ: ‘Πολίτες τοῦ Ράϊχ’ καὶ ‘Ταυτοτικοί’». Ἰστοσελίδα Deutsche Welle, 20/10/2016. (β) Ἀλωνιστιώτου, Σίσσυ. «‘Ταυτοτισμὸς’ ἡ νέα κίνηση γιὰ τὸ μέλλον τῆς Εὐρώπης»Καθημερινή, 01/01/2017. (γ) Παπαδημητρίου, Γιάννης. «Ἡ ἐπικίνδυνη γοητεία τῶν Ταυτοτικῶν». Ἰστοσελίδα Deutsche Welle, 21/11/2018.

[viii] Βλ. τὸ λῆμμα «Ἐλευθερισμὸς» στὴν ἑλληνικὴ Βικιπαίδεια καὶ τὸ λῆμμα «Libertarianism» στὴ Wikpedia καὶ στὴ φιλοσοφικὴ ἐγκυκλοπαίδεια τοῦ Στάνφορντ (Stanford Encyclopedia of Philosophy).

[ix] Βλ. λῆμμα «Emile Ratelband» στὴ Wikpedia. Καὶ: «Emile Ratelband: Dutch pensioner, 69, who ‘identifies as 20 years younger’ wants age legally changed to improve chances on Tinder»Evening Standard, 08/11/2018. «Στα δικαστήρια για να γίνει 20 έτη νεότερος»Καθημερινή, 09/11/2018. «Dutch court rejects man’s request to be 20 years younger»The Guardian, 03/12/2018.

[x] Βλ. Räsänen, Joona. «Moral case for legal age change»Journal of Medical Ethics45(7), 2019, σ. 461-464. Τὸ ἄρθρο προκάλεσε μιὰ σειρὰ ἀπὸ κριτικές, ποὺ δημοσιεύθηκαν στὸ ἴδιο περιοδικὸ μαζὶ μὲ τὴν ἀπάντηση τοῦ ἀρθρογράφου.

[xi] Βλ. «She'll never leaf him! Woman who married a TREE to save its life and changed her surname to 'Elder' says they are still going strong and will spend their third Christmas together»Daily Mail, 19/12/2021. «37χρονη ερωτεύτηκε και παντρεύτηκε δέντρο και άλλαξε ακόμη και το επιθετό της σε κουφοξυλιά»i-diakopes.gr, 26/12/2021.

[xii] Βλ. «Bizarre: This man is suing his parents for bringing him into the world without his ‘permission’»Times Now, 04.02.2019. «Ἔκανε μήνυση στοὺς γονεῖς του γιατὶ δὲν συναίνεσε στὸ νὰ γεννηθεῖ»Το Ποντίκι, 06.02.2019.

[xiii] Βλ. τὰ λήμματα «Non-binary gender» καὶ «Legal recognition of non-binary gender» στὴ Wikpedia.

[xiv] Κλασικὸ γιὰ τὴ σύνδεση τῶν δικαιωμάτων μὲ τὰ προοδευτικὰ κινήματα εἶναι τὸ βιβλίο τοῦ Stuart A. Scheingold, The Politics of Rights: Lawyers, Public Policy, and Political Change (Yale University Press, 1974). Ἡ δεύτερη ἔκδοση (University of Michigan Press, 2004) περιλαμβάνει νέο πρόλογο τοῦ συγγραφέα καὶ ἐκτεταμένη εἰσαγωγὴ ποὺ συνοψίζει τὴ σχετικὴ συζήτηση καὶ τὴν ἐπίδραση τοῦ βιβλίου στὶς δεκαετίες ποὺ ἀκολούθησαν τὴν ἀρχικὴ ἔκδοση. Ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριά, προφητικοὶ γιὰ τὴν πορεία ποὺ θὰ ἔπαιρναν τὰ πράγματα ἦταν οἱ Monty Python καὶ ἡ ταινία τους Life of Brian, 1979 (Ἕνας προφήτης μὰ τὶ προφήτης). Βλ. τὸ ἀπόσπασμα «Λορέτα: Θέλω νὰ γίνω γυναίκα, εἶναι δικαίωμά μου σὰν ἄντρας».

[xv] Τὴ θεωρητικὴ ἀναζήτηση γύρω ἀπ’ αὐτὰ τὰ θέματα τὴν καθόρισε τὸ βιβλίο τοῦ John Rawls, A Theory of Justice. Harvard University Press, 1971 (ἑλληνικὰ: Θεωρία Δικαιοσύνης. Πόλις, 2010), τὸ ὁποῖο ἔδωσε μιὰ νέα πνοὴ στὸ ὅραμα τοῦ πολιτικοῦ φιλελευθερισμοῦ. Ὁ σημαντικότερος ἀντίλογος στὸν Rawls προῆλθε ἀπὸ τὴν ὁμάδα τῶν λεγόμενων ‘κοινοτιστῶν’, καλύπτοντας καὶ τὸ ζήτημα τῶν δικαιωμάτων. Βλ. MacIntyre, Alasdair. After Virtue: A Study in Moral Theory. Duckworth, 1981 (γιὰ τὴν κριτικὴ στὴν ἔννοια τοῦ δικαιώματος: σελ. 64-67). Sandel, Michael J. Δικαιοσύνη: Τὶ εἶναι τὸ σωστό; Πόλις, 2013 (ἀγγλ. 2008). Καὶ: Ὁ φιλελευθερισμὸς καὶ τὰ ὅρια τῆς δικαιοσύνης. Πόλις, 2011 (ἀγγλ. 1982). Taylor, Charles M. Πολυπολιτισμικότητα: Ἐξετάζοντας τὴν πολιτικὴ τῆς ἀναγνώρισης. Πόλις, 2013 (ἀγγλ. 1992, ἐπαυξημένη ἐπανέκδοση 1994). Καὶ: «A World Consensus on Human Rights?». Dissent, Νο 43, Καλοκαίρι 1996, σελ. 15-21. Walzer, Michael. Thick and Thin: Moral Argument at Home and Abroad. University of Notre Dame Press, 19941, 20192. Καὶ: Περὶ ἀνεκτικότητας: Γιὰ τὸν ἐκπολιτισμὸ τῆς διαφορᾶς. Καστανιώτης, 2001 (ἀγγλ. 1997).

[xvi] Βλ. Δουζίνας, Κῶστας. Τὸ τέλος τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων. Κριτικὴ νομικὴ σκέψη στὴ νέα δεκαετία. Παπαζήσης, 2006. Καὶ: Τοῦ ἰδίου. Ριζοσπαστικὴ πολιτικὴ καὶ νομικὴ φιλοσοφία. Δικαιώματα, αὐτοκρατορία, κοσμοπολιτισμός. Νῆσος, 2012. Βλ. ἐπίσης στὸ: Ξυδιᾶς, Βασίλης. «Ἰδιωτικοὶ παράδεισοι, καὶ πολὺ τοὺς πάει. Ἡ ριζοσπαστικὴ οὐτοπία τοῦ σύγχρονου ἀτομισμοῦ»Τό Κοινὸν τῶν ὡραίων τεχνῶν, τ. 1, Νοέμβριος 2017, σελ. 12 (ἀναδημοσιευμένο στὴν ἰστοσελίδα antifono.gr). Στὸ ἄρθρο αὐτὸ ἀναφέρομαι στὸ ντοκυμαντὲρ The Century of the Self (Ὁ Αἰώνας τοῦ Ἑαυτοῦ, BBC 2002). Εἶναι τέσσερα ὡριαῖα ἐπεισόδια, στὰ ὁποῖα περιγράφεται ἀνάγλυφα πῶς ἀπὸ τὸ τέλος τοῦ πρώτου παγκοσμίου πολέμου ἔως τὶς ἀρχὲς τοῦ 21ου αἰώνα τὸ ἄτομο τῆς ἐπιθυμίας καταλαμβάνει σιγὰ-σιγὰ ὅλους τοὺς τομεῖς τῆς οἰκονομίας, τῆς κοινωνίας καὶ τῆς πολιτικῆς. Τὰ ἐπεισόδια ὑπάρχουν στὸ διαδίκτυο (διατίθενται καὶ μὲ ἑλληνικοὺς ὑπότιτλους: 1ο ἐπεισόδιο2ο ἐπεισόδιο3ο ἐπεισόδιο4ο ἐπεισόδιο ὄχι ὁλόκληρο).

[xvii] Ἀλλιῶς, ὑπάρχει καὶ ὁ δρόμος τῆς προσωπικῆς ‘ἀναχώρησης’, ἐξ ἴσου θεμιτός. Ἀλλὰ αὐτὸ εἶναι μιὰ ἄλλη συζήτηση.

 

Ο ζωγραφικός πίνακας που πλαισιώνει τη σελίδα ("Βαρύ έργο", 2014) αποτελεί δημιουργία του Στέλιου Φαϊτάκη.


Αναδημοσίευση από τον ιστότοπο Αντίφωνο

by : tinakanoumegk


Μια συνέντευξη με τον Μάρεϋ Μπούκτσιν

Συγγραφείς: Γιουτζήν Έκκλι, Μάρεϋ Μπούκτσιν

Η συνέντευξη που ακολουθεί είναι η ελαφρώς επεξεργασμένη απομαγνητοφώνηση μιας συνομιλίας μεταξύ του Bookchin και του Eugene Eccli για το περιοδικό Alternative Sources of Energy.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ οικολογία;

Θα έλεγα ότι η οικολογία δεν είναι απλώς ένα πρόβλημα της σχέσης των ανθρώπων με τον φυσικό κόσμο, αλλά κι ένα πρόβλημα των ανθρώπινων όντων μεταξύ τους. Δεν υπάρχει μόνο το βασίλειο της φυσικής οικολογίας, υπάρχει επίσης το βασίλειο της κοινωνικής οικολογίας και της αστικής οικολογίας. Η οικολογική θεώρηση είναι, καταρχάς, ολιστική. Δηλαδή, «το όλον είναι μεγαλύτερο από το άθροισμα των μερών του». Η οικολογική θεώρηση είναι, επιπλέον, μια κοσμοθεωρία που βλέπει στην ενότητα και στην διαφοροποίηση τη συνολική πορεία όχι μόνο της φυσικής ανάπτυξης, αλλά και της κοινωνικής ανάπτυξης. Προϋποθέτει, επίσης, ότι αυτή η εξέλιξη θα πρέπει να είναι ελεύθερη να βρει τη δική της ισορροπία με αυθόρμητο τρόπο. Χωρίς καταναγκασμό, χωρίς ιεραρχία, χωρίς κυριαρχία. Η ποικιλία πρέπει να αναζητηθεί, ως αξία αυτή καθαυτή, και όχι μόνο στον φυσικό κόσμο, αλλά και στον κοινωνικό κόσμο. Στις νέες μας οικο-τεχνολογίες και στις νέες οικο-κοινότητες μας, θα προωθήσουμε την ποικιλομορφία/διαφοροποίηση. Όταν κάποιος μιλάει για εναλλακτικές πηγές ενέργειας, για παράδειγμα, το πραγματικό πρόβλημα είναι να βρεθεί ένα ποικιλόμορφο μωσαϊκό πηγών ενέργειας. Η ηλιακή ενέργεια από μόνη της δεν αποτελεί λύση, ούτε η αιολική ενέργεια από μόνη της αποτελεί λύση. Αλλά χρησιμοποιώντας την ηλιακή ενέργεια σε συνδυασμό με την αιολική ενέργεια, ας πούμε, μαζί με τη γεωθερμική ενέργεια και την υδροηλεκτρική ενέργεια, έχουμε πλέον ποικιλία/διαφοροποίηση στις πηγές ενέργειας που θα χρησιμοποιήσει μια κοινότητα. Αυτές οι πηγές θα παρείχαν μια νέα ενεργειακή βάση η οποία θα συνεπαγόταν μια ελάχιστη χρήση, ή και ενδεχομένως και καθόλου  χρήση των παραδοσιακών πηγών ενέργειας.

Παρατηρήστε εδώ, ότι η διαφοροποίηση χρησιμοποιείται ως λύση του ενεργειακού προβλήματος. Αυτή είναι μια τυπική οικολογική προσέγγιση. Η οικολογία έχει αναγνωρίσει ότι η πορεία της βιολογικής εξέλιξης ήταν η συνεχής διαφοροποίηση της ζωής, η οποία, στην συνέχεια, αποίκισε, με τις διαρκώς μεταβαλλόμενες μορφές της, τη γη. Γνωρίζουμε τώρα ότι η λύση στα προβλήματα των παρασίτων, για παράδειγμα, συνεπάγεται το «παιχνίδι» μιας ποικιλίας διαφόρων ειδών που ανταγωνίζονται μεταξύ τους με τέτοιο τρόπο ώστε να δημιουργείται μια αρμονική κατάσταση. Όσο πιο απλοποιημένο είναι ένα οικοσύστημα, τόσο πιο επιρρεπές είναι σε προσβολή από παράσιτα. Όσο πιο περίπλοκο είναι, τόσο λιγότερο πιθανό να λάβει χώρα προσβολή από παράσιτα.

Αυτή η σκέψη, κατά μία έννοια, ισχύει σε κάθε πτυχή της ζωής. Ο ολοκληρωμένος άνθρωπος, για παράδειγμα, είναι ένας ισορροπημένος άνθρωπος, με μεγάλη ποικιλία ερεθισμάτων και πολύπλευρη ύπαρξη. Η πιο ολοκληρωμένη κοινωνία είναι αυτή που αποτελείται από εξαιρετικά εξατομικευμένες προσωπικότητες, από άτομα που το καθένα έχει μια ύπαρξη που μπορεί να συμμετέχει άμεσα στην αυτοδιαχείριση και τον αυτοέλεγχο.

Αυτή η προσέγγιση ήταν βασική για την ανάπτυξη της ελληνικής κοινωνίας στα αρχαία χρόνια –όλοι ήταν ερασιτέχνες σε όλα, και επομένως πιο ολοκληρωμένοι άνθρωποι. Η φράση «χρυσή τομή» πηγάζει από αυτή την προσέγγιση, καθώς και την αναγεννησιακή αντίληψη του Καθολικού ατόμου [στμ. Homo Universalis]. Ωστόσο, αυτή είναι απλώς η οικολογική θεώρηση που εφαρμόζεται τόσο στην ανθρώπινη φύση όσο και στη βιολογική φύση. Εδώ κάνω μια πολύ σημαντική διάκριση μεταξύ μιας οικολογικής θεώρησης και μιας απλής περιβαλλοντικής αντίληψης, η οποία περιλαμβάνει την χειραγώγηση των πραγμάτων με βάση τις αρχές της μηχανικής. Πώς να αποφύγετε τη ρύπανση; Κατασκευάζοντας ένα νέο «μαραφέτι». Αυτή είναι η περιβαλλοντική προσέγγιση. Με την επεξεργασία της παλιάς τεχνολογίας –όχι μια οικο-τεχνολογία, αλλά  φτιάχνοντας μια νέα συσκευή προς εγκατάσταση στην ήδη υπάρχουσα τεχνολογία. Σαν έναν καθαριστή, μια αλοιφή για τα εγκαύματα ή οτιδήποτε άλλο.


Φαίνεται να κάνετε μια διάκριση μεταξύ οικολογίας και περιβαλλοντισμού. Μπορείτε να εξηγήσετε περαιτέρω τι εννοείτε με αυτό;


Οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που ασχολούνται σήμερα με το θέμα της οικολογίας –εννοώ κυβερνητικούς αξιωματούχους και ακόμη και επιστημονικό προσωπικό– είναι στην πραγματικότητα «περιβαλλοντολόγοι» και όχι «οικολόγοι». Ο περιβαλλοντισμός είναι στην πραγματικότητα (κατά την άποψή μου) μια μορφή αυτού που θα μπορούσε να ονομαστεί βιολογική μηχανική. Η φύση δεν λογίζεται ως ένα οργανικό σύνολο, αλλά ως ένας βιότοπος. Ο φυσικός κόσμος θεωρείται απλώς ως μια αποθήκη φυσικών πόρων. Έτσι, κάποιος μιλάει για «βελτίωση του περιβάλλοντος» και συχνά φέρνει μια περιβαλλοντι(στι)κή προσέγγιση –δηλαδή, μια προσέγγιση «μαγικής σφαίρας»– σε τέτοιες λύσεις. Αυτό που πρέπει να κάνουμε, μας λένε οι περιβαλλοντολόγοι, είναι να σχεδιάσουμε το περιβάλλον με τέτοιο τρόπο ώστε να μην είναι «επιβλαβές» για εμάς. Να προσθέσω, ότι την ίδια περιβαλλοντική προσέγγιση συναντά κάποιος και στους πολεοδόμους. Η πόλη, επίσης, θεωρείται ως μια αποθήκη «αστικών πόρων», παρά ως μια πραγματικά οργανική κοινότητα. Τώρα, η οικολογική προσέγγιση είναι  διαφορετική στη βάση της. Οι πολύπλοκες αλληλεπιδράσεις και οι τροφικές αλυσίδες ή/και η αυθόρμητη ανάπτυξη διαφόρων διεργασιών στη φύση, είναι αυτά που απασχολούν πραγματικά τον οικολόγο. Στην οικολογία, δεν βλέπει κανείς τους ανθρώπους ως μηχανικούς του περιβάλλοντος, προσαρμόζοντας το ίδιο το περιβάλλον μόνο στις ανάγκες των ανθρώπων. Από οικολογική άποψη, τα ανθρώπινα όντα αποτελούν μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου συνόλου που ονομάζεται φυσικός κόσμος. Όχι, δεν βρίσκονται «στην κορυφή» του φυσικού κόσμου, όχι, δεν βρίσκονται στην κορυφή μιας βιοτικής πυραμίδας, που λέει ο λόγος, αλλά υφίστανται ως μια όψη της φύσης. Δεν είμαστε οι Άρχοντες του Σύμπαντος, όπως θα ήθελε η Βίβλος να πιστέψουμε –οι κύριοι όλων αυτών που πετούν, έρπουν και κολυμπούν– αλλά μέρος του φυσικού κόσμου και αναζητούμε μια αρμονική σχέση μαζί του.

Η περιβαλλοντική προσέγγιση και η οικολογική προσέγγιση συγκρούονται πραγματικά. Πάρτε για παράδειγμα τις εναλλακτικές πηγές ενέργειας. Όταν οι άνθρωποι προσπαθούν να εφαρμόσουν μια αυστηρά περιβαλλοντική προσέγγιση στην εναλλακτική τεχνολογία, διαπιστώνουμε ότι μπαίνουν σε μια λογική να κατασκευάσουν «τεχνάσματα» – μαγικές σφαίρες, «λύσεις» που αντικατοπτρίζουν στην πραγματικότητα τη μηχανική άποψη αντί για μια οικολογική άποψη.

Για παράδειγμα, πάρτε την πρόταση που λέει να προσπαθήσουμε να λύσουμε τα ενεργειακά μας προβλήματα με την εγκατάσταση ενός γιγαντιαίου ηλιακού ανακλαστήρα στο διάστημα, μεγέθους περίπου 35 τετραγωνικών μιλίων ή οτιδήποτε παρόμοιο. Τώρα αυτή είναι μια τυπική περιβαλλοντική προσέγγιση στο πρόβλημα της ηλιακής ενέργειας. Πώς θα το λύσουν; Με τον ίδιο περίπου τρόπο που προσπάθησαν να λύσουν ενεργειακά προβλήματα πριν από 100 χρόνια. Είναι ακόμα η Βιομηχανική Επανάσταση, η κερδοσκοπική προσέγγιση. Για τους περιβαλλοντολόγους, τα πραγματικά προβλήματα είναι η «αποτελεσματικότητα» και τα κέρδη και η λύση είναι αυτή του βιομηχανικού γιγαντισμού. Όμως τα τεχνολογικά προβλήματα δεν επιλύονται με την ανάπτυξη μιας τεχνολογίας –η οποία είναι ακόμα πέρα από την κατανόηση των ατόμων που υποτίθεται ότι εξυπηρετεί η τεχνολογία. Μια οικολογική προσέγγιση θα απαιτούσε μια ανθρώπινη κλίμακα, η οποία είναι επίσης μια φυσική κλίμακα. Εφ’ όσον τα ανθρώπινα όντα θεωρούνται ως μέρος του περιβάλλοντος –του φυσικού κόσμου– οι τεχνολογικές λύσεις θα πρέπει να βασίζονται σε αυτά που μπορούν να κατανοήσουν τα ανθρώπινα όντα. Θα πρέπει να γίνει μια προσπάθεια ώστε να αναβαθμιστεί η σχέση των ανθρώπων με τη φύση με τέτοιο τρόπο ώστε να υπάρχει σαφής κατανόηση του ρόλου που παίζει η φύση στη ζωή κάθε ατόμου.

Η χρήση του ήλιου δεν θα ήταν ζήτημα δημιουργίας μιας γιγάντιας ηλιακής εγκατάστασης στο διάστημα, η οποία θα ήταν και πάλι στα χέρια των βιομηχανικών ιεραρχών, αλλά θα περιλάμβανε μια αποκεντρωμένη προσέγγιση, τη δημιουργία οικολογικών κοινοτήτων και μια προσπάθεια καλλιτεχνικής «προσαρμογής» της τεχνολογίας στο οικοσύστημα στο οποίο βρίσκεται η κοινότητα. Με αυτόν τον τρόπο, η τεχνολογία θα μεσολαβήσει στη σχέση μεταξύ ανθρωπότητας και φύσης με έναν πραγματικά οργανικό τρόπο. Θα μπορούσαμε, έτσι, να δούμε από την άμεση εμπειρία μας τον ρόλο που παίζει η τεχνολογία στην εναρμόνιση της ανθρωπότητας με τον φυσικό κόσμο. Αντίστοιχα, οι κοινότητες θα ήταν προσαρμοσμένες στο οικοσύστημα στο οποίο βρίσκονται και θα κλιμακώνονται σε μέγεθος σύμφωνα με την κατανόηση τους από τους  ανθρώπους της κοινότητας. Τα άτομα θα μάθαιναν πώς να φτιάχνουν τις δικές τους τεχνολογίες –έτσι ώστε η τεχνολογία να μην είναι μια μυστηριώδης δύναμη που κυριαρχεί πάνω τους. Αντίθετα, η τεχνολογία θα γινόταν έτσι, από οικολογική άποψη, ένα μέσο που θα σχετίζεται με τη φύση και θα χρησιμοποιεί τις φυσικές δυνάμεις με έναν οικείο ανθρωπιστικό τρόπο.

Υπάρχει, λοιπόν, μια βαθιά διαφορά μεταξύ των δύο προσεγγίσεων. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, την έννοια της γης ως έναν πύραυλο, που λέει ο λόγος, χρησιμοποιώντας τη συστημικού τύπου γλώσσα [στμ. Συστημική: επιστήμη συστημάτων] που είναι τόσο γνωστή στους αναγνώστες των γραπτών του Μπάκμινστερ Φούλερ. Εδώ πραγματικά ασχολείται κάποιος με τον περιβαλλοντισμό, με τη «φυσική μηχανική». Θα «μηχανολογήσουμε» τη φύση. (Γέλια). Η φύση αποτελείται από «πόρους», όχι από μια ολιστική ενότητα. Μια οικολογική προσέγγιση δεν θα χρησιμοποιούσε καν αυτόν τον τύπο γλώσσας.

Στην περιβαλλοντική προσέγγιση, έχετε μια τυπικά ιεραρχική στάση απέναντι στη Φύση. Ο άνθρωπος παίρνει τον έλεγχο της Φύσης! Ξέρετε, ο Άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του (μια πολύ πατριαρχική άποψη, τον «εαυτό του») σαν να στέκεται πάνω από όλα τα έμβια όντα. Ο άνθρωπος «μηχανίζει» τη φύση προς όφελός της. Η οικολογική προσέγγιση είναι διαφορετική. Εδώ, οι διαφορές υπάρχουν, αλλά δεν είναι ιεραρχικά διατεταγμένες, τα ανθρώπινα όντα είναι διαφορετικά από τα ζώα, αλλά όχι ανώτερα ή κατώτερα από αυτά, ή το αντίστροφο. Ομοίως, η βλάστηση, ομοίως, η γη. Το συνέδριο στη Στοκχόλμη [στμ. Σύνοδος των Ηνωμένων Εθνών για το Ανθρώπινο Περιβάλλον στην Στοκχόλμη, 1972] ήταν ένα περιβαλλοντικό συνέδριο. Δεν ασχολούταν με την οικολογία, αλλά με την ανακατασκευή του πλανήτη. Η μεθοδολογία που ενεπλάκη και η γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε ήταν δάνεια από τον κόσμο της βαριάς βιομηχανίας, του σχεδιασμού πυραύλων. Ένα πραγματικά οικολογικό συνέδριο θα είχε διεξαχθεί κάτω από εντελώς διαφορετικές συνθήκες και με εντελώς διαφορετικές προοπτικές. Όχι μόνο θα είχε γίνει μια προσπάθεια να εργαστούμε με μια νοοτροπία που βλέπει την ανθρωπότητα ως μέρος της Φύσης και όχι ως κάτι ανώτερο από αυτήν, αλλά θα είχε γίνει μια προσπάθεια να επιλυθούν τα προβλήματα με κοινωνικούς όρους –κάτι που δεν έγινε στη Στοκχόλμη. Δεν μπορεί κανείς να σκεφτεί απλώς μια «οικο-τεχνολογία» ή μια «εναλλακτική τεχνολογία» χωρίς μια εναλλακτική κοινότητα.

Συνοψίζοντας, πρέπει να υπάρχει μια ισορροπία όχι μόνο μεταξύ της ανθρωπότητας και της Φύσης, αλλά και οι μεσολαβητές που υπεισέρχονται σε αυτή τη σχέση –όπως η τεχνολογία– πρέπει επίσης να αποτελούν μέρος του αρμονικού μωσαϊκού.


Πώς βλέπετε να εκφράζεται η οργανική οικολογική άποψη;

Εκφράζεται πρωτίστως στην «αντικουλτούρα», όχι σε επιστημονικά και τεχνικά συνέδρια. Η νεανική αντικουλτούρα κάνει κάποια προσπάθεια, συνειδητά ή διαισθητικά, να αναπτύξει μη ιεραρχικές στάσεις απέναντι στους ανθρώπους και τον φυσικό κόσμο. Και νομίζω ότι αυτή η παρόρμηση είναι πιο σημαντική από τη σκοπιά των τελικών επιτευγμάτων μιας οικολογικής προοπτικής από όλα τα επίσημα κυβερνητικά και ακόμη και επαγγελματικά συνέδρια που γίνονται, ή τις εκστρατείες που λανσάρονται ή τη νομοθεσία που ψηφίζεται.

Πρέπει να μεταμορφώσουμε τους ανθρώπους. Εάν εμείς οι ίδιοι δεν υποστούμε μια αυτο-μεταμόρφωση που αλλάζει τον ίδιο τον τρόπο σκέψης μας και τους τρόπους σύνδεσης μεταξύ μας, τότε δεν θα μπορέσουμε να σχετιστούμε με τον φυσικό κόσμο με οικολογικό τρόπο. Έτσι, νομίζω ότι η καλύτερη προσπάθειά μας να επιτύχουμε αυτό που θα ονόμαζα «οικολογική κοινωνία» –και θεωρώ τη σημερινή κοινωνία ως κατ’ εξοχήν αντιοικολογική– περιλαμβάνει την ανάπτυξη μέσα στο άτομο μιας οικολογικής κουλτούρας και ψυχής.


Από πού πιστεύετε ότι προήλθαν ορισμένες από τις αντιοικολογικές συμπεριφορές;


Λοιπόν, νομίζω ότι η βασική αντιοικολογική στάση προέρχεται από την κυριαρχία του ανθρώπου στον άνθρωπο. Νομίζω ότι ξεκινήσαμε πρώτα με τους ηλικιωμένους που κυριαρχούσαν στους νέους –μετά οι άντρες κυριάρχησαν στις γυναίκες και τελικά οι άνδρες κυριάρχησαν στους άνδρες. Όλα αυτά άρχισαν να παράγουν τις κοινωνικές σχέσεις, και τις νοητικές και ψυχολογικές νοοτροπίες, που οδήγησαν στην έννοια της κυριαρχίας επάνω στη Φύση. Με άλλα λόγια, η κυριαρχία, ως κοινωνική συνθήκη, προβαλλόταν στη σχέση της ανθρωπότητας με τον φυσικό κόσμο.

Αρχίσαμε ακόμη και να αναδιατυπώνουμε τις εικόνες μας για τον φυσικό κόσμο με όρους ιεραρχικής κυριαρχίας. Μιλάμε για το λιοντάρι ως τον «Βασιλιά των Θηρίων» ή μιλάμε για το «ταπεινό» μυρμήγκι. Τώρα, αυτές οι διατυπώσεις είναι μια οικολογική ανοησία. Δεν υπάρχουν βασιλιάδες, πρίγκιπες, δούκες και όλα τα συναφή –δεν υπάρχουν ιεραρχίες– στη Φύση, παρά τα πολλά σκουπίδια που εμφανίζονται ακόμη και σε βιβλία για την οικολογία. Έτσι – θα έλεγα ότι η αντιοικολογική μας αντίληψη προκύπτει από την κυριαρχία του ανθρώπου πάνω στον άνθρωπο. Τώρα έχουμε κάτι ακόμα χειρότερο. Με την ανάπτυξη, τέλος, αυτού που ονομάζεται σύστημα της «ελεύθερης» αγοράς –ενός συστήματος που συνεπάγεται την καταστροφή όλων των ειδών των συγγενικών δεσμών, της ευρύτερης οικογένειας, των φυλών, των πρώτων χωριών των αγροτών– αρχίζει η παραγωγή του μοναχικού ατόμου σε μια κοινωνική ζούγκλα, του αληθινού αρπακτικού.

Πώς ταιριάζει η τεχνολογία σε αυτό; Μπορεί να πει κάποιος ότι ως αποτέλεσμα του καπιταλιστικού συστήματος της αγοράς (φυσικά, λόγω των μονοπωλίων, δεν είναι πλέον «ελεύθερο») αρχίζουμε να έχουμε μια επιταχυνόμενη ανάπτυξη της τεχνολογίας. Οι διαφορές μεταξύ της κοινωνίας μας και των προηγούμενων κοινωνιών που βασίζονταν στην κυριαρχία είναι, θα έλεγα, ότι έχουμε αναπτύξει μια τόσο τρομερή τεχνολογία που μπορούμε να κάνουμε πολύ μεγαλύτερη ζημιά από τις προκαπιταλιστικές κοινωνίες του παρελθόντος. Αλλά οι ίδιες συμπεριφορές υπήρχαν μετά την καταστροφή της κοινωνίας των ομάδων με κοινή καταγωγή και των φυλών, και αναπτύχθηκαν υπέρτατα στο πλαίσιο του συστήματος της αγοράς.

Το αποτέλεσμα είναι ότι βρίσκουμε μια σύγκλιση δύο τάσεων. Η πρώτη είναι η κυριαρχία, μεγιστοποιημένη σε σημείο υπερβολής όπου η εξουσία γίνεται αυτοσκοπός. Στον σύγχρονο καπιταλισμό, που βασίζεται στη συσσώρευση εμπορευμάτων, η «παραγωγή μόνο για χάρη της παραγωγής» γίνεται αυτοσκοπός. Από την άλλη πλευρά, συγκλίνοντας με αυτό, βλέπουμε την ανάπτυξη της τεχνολογίας σε τέτοιο βαθμό που οι συμπεριφορές που βασίζονται στην κυριαρχία μπορούν, μέσα σε μια γενιά, να προκαλέσουν μεγαλύτερη ζημιά από όση είχε προκληθεί εδώ και χιλιάδες χρόνια.

Αναφέρατε ότι ελπίζετε πως τα πράγματα αλλάζουν – πως υπάρχουν δυνατότητες στην «αντικουλτούρα». Γιατί υπάρχει μια τέτοια ιστορική εναλλακτική σε αυτό το σημείο;


Λοιπόν, νομίζω ότι το καπιταλιστικό σύστημα έχει φέρει την ιεραρχική κοινωνία στα όρια της ανάπτυξής της. Είναι πλέον καταφανώς σαφές, ότι οι παραδοσιακοί θεσμοί που υπήρχαν για χιλιάδες χρόνια δεν θα λειτουργούν πλέον. Ο κόσμος έχει αντιδράσει σε αυτή την πραγματικότητα. Νομίζω ότι υπάρχει μια μεγάλη ένταση μεταξύ αυτού που υπάρχει και αυτού που υπήρχε εδώ και χιλιάδες χρόνια. Για εκείνα τα χιλιάδες χρόνια ήμασταν πραγματικά περιορισμένοι από τη στενότητα [στμ. έλλειψη, ανεπάρκεια]. Η τεχνολογία ήταν τόσο υπανάπτυκτη που οι άνθρωποι, ακόμα κι αν είχαν αρκετά να φάνε, ένιωθαν υλική ανασφάλεια. Οι εποχιακές διακυμάνσεις, οι αλλαγές στον καιρό και το κλίμα, θα μπορούσαν να προκαλέσουν είτε γιορτή, είτε λιμό.

Αλλά σήμερα έχουμε αναπτύξει μια τεχνολογία που θα μπορούσε να παρέχει υλική ασφάλεια. Άμεσα για τους ανθρώπους του Πρώτου Κόσμου, και αρκετά γρήγορα για τους ανθρώπους του Τρίτου Κόσμου. Και νομίζω ότι λόγω αυτής της εξέλιξης της τεχνολογίας οι άνθρωποι συνειδητοποιούν ότι πολλοί θεσμοί και κοινωνικές σχέσεις που είχαν νόημα για χιλιάδες χρόνια είναι σήμερα παράλογοι. Κατά ειρωνικό τρόπο, η τεχνολογία που τώρα υποδουλώνει τους ανθρώπους, θα μπορούσε να τους απελευθερώσει –με άλλα λόγια, να γίνει μια «απελευθερωτική τεχνολογία».

Υπάρχει τώρα μια τεράστια ένταση μεταξύ της ορθολογικής, ανθρωπιστικής και αληθινά οικολογικής κοινωνίας που θα μπορούσε να υπάρξει –και της παράλογης, αντι-ανθρώπινης και αντιοικολογικής κοινωνίας που υπάρχει σήμερα. Και αυτή η ένταση, νομίζω, προκάλεσε μια απόρριψη του καθιερωμένου Συστήματος σε μια κλίμακα που πραγματικά δεν έχουμε ξαναδεί.


Μπορείτε να προχωρήσετε πιο αναλυτικά στο τι εννοείτε με τον όρο «απελευθερωτική τεχνολογία»;


Λοιπόν, παράλληλα με την υπάρχουσα τεχνολογία –με την οποία εννοώ τις γιγάντιες εγκαταστάσεις που παράγουν τα πιο βασικά προϊόντα μας– αρχίζουμε να βλέπουμε την ανάπτυξη ενός εντελώς νέου τύπου τεχνολογίας. Αυτή η τεχνολογία βασίζεται σε εναλλακτικές πηγές ενέργειας που δεν χρειάζεται να ρυπαίνουν ή το πολύ να παράγουν μόνο ένα ελάχιστο ποσό ρύπανσης. Βασίζεται σε συσκευές εξοικονόμησης εργασίας που μπορούν πλέον να κλιμακωθούν σε ανθρώπινες διαστάσεις και να παράγουν προϊόντα με διάρκεια. Πρόκειται για τεχνολογίες που προσφέρονται σε αποκεντρωμένους τύπους κοινοτήτων, και έτσι συμφωνούν με το όραμα της ανθρώπινης κοινωνικής ζωής κλιμακωμένης σε ανθρώπινες διαστάσεις.

Αντιπαραβάλλετε το παραπάνω με τον τεράστιο κρατικό μηχανισμό, τις τεράστιες βιομηχανικές εγκαταστάσεις και τις μεγάλες πόλεις που έχουμε σήμερα.

Τώρα έχουμε εναλλακτικές πηγές ενέργειας για τα ορυκτά καύσιμα που χρησιμοποιούνται σήμερα, ακόμη και για τα μελλοντικά πυρηνικά καύσιμα. Αυτές οι εναλλακτικές λύσεις συνίστανται στην εκ νέου χρήση των στοιχειωδών δυνάμεων της Φύσης, τον ήλιο, τον άνεμο, τις παλίρροιες και ούτω καθ’ εξής. Σε συνδυασμό, θα μπορούσαν να είναι υποκατάστατα των καυσίμων υδρογονανθράκων που χρησιμοποιούμε σήμερα.

Παρομοίως, έχουμε αναπτύξει, είτε σε πιλοτική μορφή, είτε στο τραπέζι του σχεδιαστή, νέες διαδικασίες παραγωγής χάλυβα που μπορούν πλέον να κλιμακωθούν σε σχεδόν οποιαδήποτε διάσταση. Δεν είμαστε πλέον δέσμιοι των ελασματουργείων-γιγάντων και των τεράστιων εγκαταστάσεων που έχουν στιγματίσει το τοπίο του Πίτσμπουργκ για γενιές. Δεν χρειάζεται πλέον να έχουμε γιγάντια εργοστάσια συναρμολόγησης αυτοκινήτων.
Έπειτα, υπάρχει μια πολύ εξελιγμένη ερασιτεχνική τεχνολογία που θα μπορούσε να ενισχύσει τη δεξιοτεχνία ως συμπλήρωμα στη μαζική παραγωγή και στις τεράστιες εγκαταστάσεις που τη συνοδεύουν. Μια ορθολογική χρήση της γης θα μπορούσε να επιφέρει μια αποκέντρωση των πόλεων και έναν «επαναποικισμό» ολόκληρου του πλανήτη σε μια πραγματικά οικολογική βάση. Διαλύστε τις πόλεις και αναπτύξτε τις νέες τεχνολογίες – ορθολογικά. Διασυνδέστε τις μικρότερες κοινότητες τεχνολογικά. Αυτές οι κοινότητες θα πρέπει να προσαρμοστούν προσεκτικά στα οικοσυστήματα των οποίων αποτελούν μέρος.

Τρεις αρχές φαίνεται να λειτουργούν εδώ. Η πρώτη είναι ότι αναπτύσσουμε μια τεχνολογία πολλαπλών χρήσεων σε μικρή κλίμακα – μηχανήματα που μπορούν να αναλάβουν πολλές διαφορετικές εργασίες. Δεύτερον, μόλις αναπτύξουμε μια κοινότητα ορθολογικού τύπου, μπορούμε να παράγουμε αγαθά που θα διαρκέσουν, αντί για αγαθά που έχουν σχεδιαστεί σκόπιμα για να γίνουν απαρχαιωμένα και που απαιτούν συνεχή ανανέωση. Με άλλα λόγια να παράξουμε – ποιοτικά αγαθά.

Τρίτον, δεν χρειαζόμαστε πλέον γιγάντιες εγκαταστάσεις για την παραγωγή πολλών από τα προϊόντα που χρειαζόμαστε σήμερα για την επιβίωση και την άνεσή μας. Αυτές οι τρεις γραμμές ανάπτυξης καθιστούν πλέον δυνατή τη γέννηση αληθινών οικολογικών κοινοτήτων που είναι κλιμακωμένες στις ανθρώπινες διαστάσεις στις οποίες οι άνθρωποι μπορούν να ελέγχουν άμεσα την κοινωνία τους.

Αυτό που πραγματικά έχω στο μυαλό μου, αν κάποιος θέλει να επιστρέψει σε μια ιστορικά λογική εικόνα, θα ήταν η ελληνική πόλις. Η αρχαία Αθήνα, και οι διάφορες πόλεις που υπήρχαν στην ελληνική ακτογραμμή και στα νησιά, και σε τμήματα της Ιταλίας πριν η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία κατακτήσει τη μεσογειακή κοινωνική ζωή, ήταν από πολλές απόψεις – αν όχι επακριβή παραδείγματα – ενδιαφέροντα παραδείγματα για το πώς οι άνθρωποι μπορούν να δημιουργήσουν άμεσες δημοκρατίες σε κλίμακα στις ανθρώπινες διαστάσεις. Στηνπόλη, ο πολίτης μπορούσε να κατανοήσει τις κοινωνικές διεργασίες και τη διαχείριση της κοινότητας, άρα να συμμετέχει άμεσα στη διεξαγωγή της διαχείρισης αυτής.

Όσον αφορά τις μελλοντικές πόλεις, μπορούμε να οραματιστούμε ότι θα συνδέονται μεταξύ τους με γεωργικές και βιομηχανικές δραστηριότητες. Μπορούμε, επίσης, να οραματιστούμε αυτές τις κοινότητες ως αρκετά μεγάλες ώστε να αποφευχθεί η εξάλειψη οποιουδήποτε τύπου πολιτισμού – αλλά όχι τόσο μεγάλες ώστε να μην μπορεί κανείς να κατανοήσει τον πολιτισμό που δημιουργείται. Καλά ισορροπημένα γεωργικά, οικολογικά και όσον αφορά τους λεγόμενους «πόρους» που θα ήταν διαθέσιμοι, θα ζούσαν σε αρμονία με τα οικοσυστήματα στα οποία βρίσκονται, επιστρέφοντας στη φύση ό,τι της αφαιρέθηκε. και, στην πραγματικότητα, βελτιώνοντας το οικοσύστημα φέρνοντας τη συνείδηση στην υπηρεσία του φυσικού κόσμου.


Αυτές οι πόλεις θα ήταν επίσης ερευνητικές κοινότητες;


Κάποιες θα ήταν. Θα ήθελα να δω την ευρεία ίδρυση «ενεργειακών κέντρων», όπως λέμε. Εννοώ τη συγκέντρωση ενδιαφερόντων και ταλέντων δουλεύοντας κοινά σε μικρές ομάδες. Θα ήθελα να δω τέτοια ενεργειακά κέντρα να αναπτύσσονται σε διάφορα μέρη των Ηνωμένων Πολιτειών και θα ήθελα να δω ανθρώπους – διαφορετικών ταλέντων– να αξιοποιούν τις ικανότητές τους σε έργα που μπορούν πραγματικά να αποδείξουν τη σκοπιμότητα των νέων τεχνολογιών που είναι διαθέσιμες ή υπό ανάπτυξη. Τέτοιες ερευνητικές κοινότητες θα ήταν κοινότητες δημιουργικής εργασίας. Θα δημοσίευαν το δικό τους υλικό, θα έφτιαχναν έργα επίδειξης (μοντέλα για να τα εξετάσουν άλλοι) και, εν ολίγοις, θα συμμετείχαν σε ένα νέο είδος «Διαφωτισμού» που θα λάβει χώρα όχι μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά σχεδόν παντού.

Θα έβλεπα αυτά τα ενεργειακά κέντρα ως «κομμούνες του Διαφωτισμού», αν θέλετε. Θα προσπαθούσαν να προωθήσουν και να φιλοξενήσουν τις πολιτιστικές αλλαγές που σιγά-σιγά συντελούνται σε αυτή τη χώρα, φτάνοντας σε κάθε γωνιά της μέχρι να αλλάξει επαρκώς η συνείδηση, ώστε η πλειοψηφία να θέλει μια συνολική ανασυγκρότηση της κοινωνίας.

Για παράδειγμα, μερικοί φίλοι και εγώ σχεδιάζουμε να ιδρύσουμε ένα τέτοιο ενεργειακό κέντρο όχι πολύ μακριά από την πόλη της Νέας Υόρκης, όπου το σχέδιο είναι να κατασκευάσουμε ηλιακά σπίτια και ανεμογεννήτριες και να εργαστούμε με τις νέες τεχνολογίες. Εάν υπήρχαν πολλά τέτοια ενεργειακά κέντρα σε όλες τις Ηνωμένες Πολιτείες, θα έπαιζαν σημαντικό ρόλο στην αλλαγή της συνείδησης των ανθρώπων. Τέτοια κέντρα, είναι βέβαιο, ότι αποτελούν μόνο μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου συνόλου – συμπεριλαμβανομένης της απελευθέρωσης των γυναικών, του αντιπολεμικού κινήματος, της απελευθέρωσης των παιδιών, των συνεταιρισμών παραγωγών τροφίμων, των λαϊκών ιατρικών κλινικών και πολλά άλλα. Αλλά τα ενεργειακά κέντρα θα έπαιζαν τον ρόλο τους στην απογύμνωση της ιεραρχικής νοοτροπίας που έχει διατηρήσει το σημερινό σύστημα κυριαρχίας.


Θα εργαστείτε για μια πρακτική εφαρμογή εναλλακτικών πηγών ενέργειας, λοιπόν. Ποιες είναι μερικές από τις ιδέες σας σχετικά με τις πρακτικές δυνατότητες αυτής της έρευνας;


Εκτός από την ηλιακή ενέργεια (και αυτός είναι ένας τομέας που αναπτύσσεται κάθε χρόνο) μπορεί κανείς να σκεφτεί τη χρήση υγρού καυσίμου υδρογόνου. Ένας φίλος μου, ο Γουίσον Κλαρκ, γράφει ένα βιβλίο για αυτό το θέμα, αξιολογώντας ολόκληρη την εικόνα των καυσίμων από τη σκοπιά των εναλλακτικών πηγών ενέργειας. Αυτό το βιβλίο πιθανότατα θα κυκλοφορήσει τον επόμενο χρόνο. Ο Κλαρκ έχει τονίσει ότι, μέσω της ηλεκτρολυτικής διάστασης, χρησιμοποιώντας τον ήλιο ως πηγή αρχικής ενέργειας, μπορούμε πιθανώς να παράγουμε υδρογόνο σε επαρκή ποσότητα για να αντικαταστήσουμε πολλά από τα καύσιμα (πιθανώς όλα) που περιλαμβάνουν την καύση υδρογονανθράκων ή την πυρηνική δραστηριότητα. Νέες ιδέες εμφανίζονται συνεχώς. Θα τονίσω, όμως, την ανάγκη για διαφοροποίηση, για αλληλεπίδραση πολλών ειδών ενεργειακών πόρων. Η ηλιακή ενέργεια δεν θα χρησιμοποιηθεί μόνο για την παραγωγή υδρογόνου, αλλά και για τη θέρμανση του χώρου και πολλά άλλα. Και θα ήταν πολύτιμο να φέρουμε την αιολική ενέργεια και την ενέργεια από τα ύδατα στην εικόνα.

Βασικά, είναι θέμα ανάπτυξης μιας οικολογικής τεχνολογίας, μιας ανθρωπιστικής τεχνολογίας. Ας το πούμε με τα λόγια του Μαρξ: «όχι μόνο ο εξανθρωπισμός της φύσης, αλλά η φυσικοποίηση της ανθρωπότητας» [στμ. Πρόκειται για αυτό που συνθηματολογικά ο Marx εννοεί με τη φράση «Εξανθρωπισμός της φύσης και φυσικοποίηση του ανθρώπου»]. Νομίζω ότι εδώ χρειάζεται μια διαλεκτική, και ο στόχος μας δεν πρέπει να είναι απλώς μια ισορροπία μεταξύ της ανθρωπότητας και του φυσικού κόσμου, αλλά μια ισορροπία μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο και άρα μέσα στην κοινωνία.

Εάν αυτό σημαίνει, ότι μπορούμε να έχουμε ένα καύσιμο –όπως το υδρογόνο που παράγεται από τον ήλιο– που θα μπορούσε να αντικαταστήσει όλες τις πηγές ενέργειας, ακόμη και τις νεωτερικές, πιστεύω ότι δεν πρέπει να το κάνουμε. Θα πρέπει πάντα να έχουμε ένα διαφοροποιημένο μωσαϊκό πηγών ενέργειας –χρησιμοποιώντας, σαν να λέγαμε, όλες τις δυνάμεις της Φύσης έτσι ώστε να αλληλεπιδρούν με τις ζωές μας. Με αυτόν τον τρόπο, μπορούμε να αναπτύξουμε μια πιο σεβαστική –ακόμη και ευλαβική– στάση απέναντι στον φυσικό κόσμο. Θα καταδεικνύαμε την εξάρτησή μας από τον φυσικό κόσμο, και με αυτόν τον τρόπο, θα παρείχαμε ένα ισχυρότερο κίνητρο για την αντιμετώπιση των οικοσυστημάτων με έναν πραγματικά οικολογικό τρόπο.

Σημείωση:

Οι επισημάνσεις είναι δικές μας

Πηγή:

https://theanarchistlibrary.org/library/eugene-eccli-murray-bookchin-environmentalists-versus-ecologists

Δημοσιεύτηκε στο Undercurrents  αρ. 4, Άνοιξη 1973, σ. 13–16.

Μετάφραση-απόδοση Π.

Δημοσιεύθηκε στην ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ, φ.248, Μάιος 2024