Τις τελευταίες ημέρες, με αφορμή τον τραγικό θάνατο του Γιώργου Μαζωνάκη, το κοινωνικό βλέμμα έχει στραφεί -ή, ίσως ακριβέστερα, έχει οδηγηθεί- προς τους γιατρούς, την πλασμαφαίρεση, τις άδειες, τις ειδικότητες, τις καταγγελίες, τους ελέγχους, την επιστημονική τεκμηρίωση και την ψευδοϊατρική. Και προφανώς όλα αυτά χρειάζεται να διερευνηθούν.
Όταν όμως ολόκληρο το κάδρο γεμίζει από τα ερωτήματα αυτά και τις σχετικές καταγγελίες και "αγανακτήσεις", κάτι πολύ μεγαλύτερο μένει έξω από την εικόνα. Γιατί ένας άνθρωπος αναζητά εξαρχής μια θεραπεία αναζωογόνησης; Και ακόμη περισσότερο, πώς δημιουργήθηκε ένας ολόκληρος πολιτισμός μέσα στον οποίο εκατομμύρια άνθρωποι αναζητούν anti-aging, longevity, detox, biohacking, ορμονική βελτιστοποίηση, κυτταρική ανανέωση, "βιολογική ηλικία" και κάθε καινούργια υπόσχεση ότι ο χρόνος μπορεί να επιβραδυνθεί;
Ίσως λοιπόν η μεγαλύτερη ιστορία αυτών των ημερών να βρίσκεται πέρα από ένα συγκεκριμένο ιατρείο. Βρίσκεται στην κοινωνία που δημιούργησε μια τεράστια αγορά γύρω από την επιθυμία να μην γεράσουμε. Και ακόμη βαθύτερα, γύρω από την επιθυμία να μην "πεθάνουμε ποτέ κουφάλα νεκροθάφτη".
Ο Πασκάλ Μπρυκνέρ έχει χρησιμοποιήσει την υπέροχη εικόνα των «εδεμικών σπηλαίων» για τα καταφύγια που κατασκευάζει ο σύγχρονος άνθρωπος απέναντι στην τραχύτητα της πραγματικότητας. Μικρές ιδιωτικές Εδέμ, προστατευμένες από την ανασφάλεια, τον πόνο, την παρακμή, τη φθορά.
Σήμερα τα εδεμικά μας σπήλαια έχουν αλλάξει αισθητική. Είναι φωτεινά, αποστειρωμένα, τεχνολογικά προηγμένα. Διαθέτουν οθόνες, βιοδείκτες, εξετάσεις, συμπληρώματα, θεραπείες, εφαρμογές και πρωτόκολλα μακροζωίας. Η είσοδός τους γράφει:
Wellness. Anti-aging. Longevity. Optimization. Και υπόσχονται κάτι που ο άνθρωπος ζητούσε πολύ πριν εμφανιστεί ο καπιταλισμός. Να καθυστερήσει τον χρόνο.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η "μεγαλοφυΐα" του σύγχρονου καπιταλισμού. Δεν χρειάστηκε να εφεύρει τον φόβο του θανάτου. Τον βρήκε ήδη μέσα μας. Και του έβαλε τιμή.
Ο φόβος της φθοράς έγινε αγορά. Η αγωνία για το γήρας έγινε προϊόν. Η επιθυμία της αθανασίας απέκτησε brands, κλινικές, συνδρομές, εφαρμογές, influencers, εξετάσεις, θεραπείες και επενδυτικά κεφάλαια.
Και αυτή είναι μια σχεδόν ιδανική αγορά, επειδή το πρόβλημα που υπόσχεται να αντιμετωπίσει επιστρέφει κάθε πρωί. Ο χρόνος. Μπορείς να αγοράσεις μια θεραπεία σήμερα κι όμως αύριο θα είσαι μία ημέρα μεγαλύτερος. Μπορείς να διορθώσεις μια ρυτίδα κι όμως το σώμα σου να συνεχίσει να γερνά. Μπορείς να βελτιώσεις έναν βιοδείκτη και ένας άλλος να χρειάζεται σύντομα "βελτιστοποίηση". Η κατανάλωση δεν τελειώνει ποτέ, επειδή ο χρόνος φροντίζει να ανανεώνει αδιάκοπα τη ζήτηση.
Κάπως έτσι η φυσιολογική φθορά του σώματος μπορεί να μετατραπεί σε μια ατέλειωτη ακολουθία προβλημάτων προς επίλυση. Το γήρας τεμαχίζεται σε μικρές διορθώσιμες ανεπάρκειες. Ρυτίδες, τεστοστερόνη, βάρος, ύπνος, ενέργεια, μνήμη, οστική μάζα, μυϊκή μάζα, μεταβολισμός, βιολογική ηλικία.
Κάθε κομμάτι του εαυτού μπορεί πλέον να αποκτήσει το δικό του προϊόν.
Και μαζί με το προϊόν έρχεται μια καινούργια ηθική προσταγή. Μπορείς να γίνεις καλύτερος. Άρα οφείλεις να γίνεις καλύτερος.
Εδώ ακριβώς συναντάμε τον Byung-Chul Han. Στην Κοινωνία της Παρηγοριάς περιγράφει την αλγοφοβία, τη γενικευμένη δυσανεξία της σύγχρονης κοινωνίας απέναντι στον πόνο, και συνδέει αυτή τη συνθήκη με το νεοφιλελεύθερο πρόταγμα της αυτοβελτίωσης και της αυτοβελτιστοποίησης. Η υγεία τείνει να γίνεται υπέρτατη αξία και η ζωή να περιορίζεται ολοένα περισσότερο σε μια βιολογική διαδικασία που πρέπει να συντηρείται και να βελτιστοποιείται.
Ο Han βλέπει εδώ μια βαθύτερη μετάλλαξη της καπιταλιστικής εξουσίας. Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν χρειάζεται πάντοτε κάποιον εξωτερικό επιστάτη να τον πιέζει να αποδώσει. Αναλαμβάνει ο ίδιος το έργο. Μετρά τα βήματά του, τον ύπνο του, τις θερμίδες του, την παραγωγικότητά του, τη διάθεσή του, τους καρδιακούς παλμούς του. Το σώμα γίνεται project και ο εαυτός μάνατζερ αυτού του project. Η αυτοβελτίωση μπορεί έτσι να μετατραπεί σε αυτοεκμετάλλευση, ακριβώς επειδή βιώνεται ως ελεύθερη επιλογή.
Και ο χρόνος αποκτά πλέον ηθική σημασία. Αν γερνάς «άσχημα», ίσως δεν προσπάθησες αρκετά. Αν κουράζεσαι, χρειάζεσαι optimization. Αν το σώμα σου αλλάζει, πρέπει να παρέμβεις. Αν μεγαλώνεις, οφείλεις τουλάχιστον να το κάνεις χωρίς να φαίνεται.
Έτσι γεννιέται ένας παράξενος άνθρωπος: ο ενοχικός θνητός. Κάποιος που αισθάνεται σχεδόν υπεύθυνος για το γεγονός ότι το σώμα του υπακούει στους νόμους της ζωής. Και κάπως έτσι η βιομηχανία της μακροζωίας πραγματοποιεί μια ακόμη πιο εντυπωσιακή μετατόπιση. Η επιθυμία ξεκίνησε από τη θεραπεία της ασθένειας, πέρασε στην πρόληψη, συνέχισε στη βελτιστοποίηση, έφτασε στην επιβράδυνση της γήρανσης και τώρα, στις πιο ακραίες εκδοχές της, πλησιάζει μια παλιά ανθρώπινη φαντασίωση με καινούργιο λεξιλόγιο. Να αντιμετωπίσουμε ακόμη και τον θάνατο σαν ασθένεια.
Σαν να πρόκειται για την τελευταία μεγάλη βιολογική δυσλειτουργία που η επιστήμη δεν έχει ακόμη καταφέρει να διορθώσει.
Και εδώ συμβαίνει κάτι πολιτισμικά συγκλονιστικό. Η θνητότητα αρχίζει να μεταφράζεται σε τεχνικό πρόβλημα. Το γήρας σε παθολογία. Η φθορά σε βλάβη. Ο χρόνος σε αντίπαλο. Και ο θάνατος στην τελευταία μεγάλη αποτυχία του ανθρώπινου οργανισμού. Η αρχαία επιθυμία της αθανασίας επιστρέφει φορώντας εργαστηριακή ποδιά.
Και εδώ ίσως βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση της εποχής μας.
Ποτέ δεν είχαμε τόσα μέσα για να παρατείνουμε τη ζωή και ίσως ποτέ δεν είχαμε οργανώσει τόσο μεγάλο μέρος της ζωής γύρω από τον φόβο ότι θα τελειώσει.
Ο καπιταλισμός βρίσκει σε αυτή την αγωνία ένα σχεδόν ανεξάντλητο πεδίο ανάπτυξης. Γιατί ένας άνθρωπος συμφιλιωμένος με το γήρας μπορεί να αγοράσει μια κρέμα. Ένας άνθρωπος που φοβάται ότι γερνά μπορεί να αγοράζει για πάντα.
Και ένας άνθρωπος που θέλει να ζήσει περισσότερο αποτελεί τον ιδανικό πελάτη. Ένας άνθρωπος που θέλει να μην πεθάνει αποτελεί αγορά χωρίς φυσικό όριο.
Ίσως λοιπόν, μέσα στον θόρυβο των ημερών, καθώς κοιτάζουμε τον γιατρό, τον ψευτογιατρό, το μηχάνημα, τη θεραπεία ή την ψευδοθεραπεία, την καταγγελία, την αγανάκτηση, πίσω από όλα αυτά παραμένει σχεδόν αόρατη μια ολόκληρη πολιτισμική μηχανή που μας ψιθυρίζει καθημερινά. Μη γεράσεις. Μην πονέσεις. Μην κουραστείς. Μη φθαρείς. Μη χάσεις. Μην πεθάνεις!
Και για καθεμία από αυτές τις αγωνίες υπάρχει πλέον κάτι να αγοράσεις. Μικρές υποσχέσεις αθανασίες διατίθενται στα ράφια των σουπερ μάρκετ της ευζωίας. Προϊόντα και υπηρεσίες αθανασίας υπόσχονται ότι θα καταφέρουμε επιτέλους να ξεφύγουμε από την ανθρώπινη συνθήκη. Ένα σώμα χωρίς ρυτίδες, μια ζωή χωρίς πόνο, ένας χρόνος χωρίς φθορά, μια ύπαρξη χωρίς τέλος. Και ο καπιταλισμός είναι πρόθυμος να μας υποσχεθεί ότι γίνεται. Σε δόσεις, βεβαίως. Και με δυνατότητα ανανέωσης της συνδρομής.
Μόνο που η περατότητα είναι αυτή που κάνει τη στιγμή ανεπανάληπτη. Το τέλος χαρίζει βάρος στην επιλογή. Η δυνατότητα της απώλειας κάνει την παρουσία του άλλου πολύτιμη. Η ζωή μπορεί να έχει νόημα ακριβώς επειδή υπάρχει ο θάνατος.
............................................................................................
ΕΝΑ ΣΧΟΛΙΟ ΑΠΟ:
Κοινοποίησε μια δημοσίευση
