ΘΕΣΕΙΣ ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ ΣΥΝΘΕΣΕΙΣ
Ο Χομπς θεωρούσε τους ανθρώπους ως ανταγωνιστικά όντα που αναζητούν δύναμη που απαιτούν ισχυρή εξουσία για να διατηρήσουν την τάξη.
Ο Λοκ τόνισε τη λογική και τη συνεργασία, ενώ ο Ρουσσώ υποστήριξε ότι η κοινωνία διαφθείρει μια αρχικά ελεύθερη και συμπονετική ανθρωπότητα.
Ο Μαρξ κατανόησε την ανθρώπινη φύση ως κοινωνικά και ιστορικά παραγόμενη μέσω εργασίας και υλικών συνθηκών.
Ο Φρόιντ άλλαξε την προσοχή στις ασυνείδητες επιθυμίες και επιθετικότητα, ενώ ο Κροπότκιν τόνισε ότι η συνεργασία και η αμοιβαία αλληλό- βοήθεια έχουν βαθιές εξελικτικές ρίζες.
O Timothy Leary, Αμερικανός ψυχολόγος, στο «Άναψε, Συντονίσου, Αφέσου», εστιάζει την προσοχή μας στα ακόλουθα: «Σε μια κοινωνία που εκτιμά τη συμμόρφωση και την υπακοή, το άτομο που τολμά να σκέφτεται μόνο του συχνά εξοστρακίζεται και γελοιοποιείται. Αυτοί οι αντικομφορμιστές, αυτοί οι απόκληροι, είναι οι πραγματικοί πρωτοπόροι της κοινωνίας, αυτοί που μας ωθούν να αμφισβητούμε τις υποθέσεις μας και να διευρύνουμε τους ορίζοντές μας. Είναι αυτοί που δεν φοβούνται να είναι διαφορετικοί, να είναι ο εαυτός τους.
Αν νιώθετε σαν ξένος, σαν να μην ταιριάζετε με το πλήθος, αυτό είναι καλό. Σημαίνει ότι έχεις τη δυνατότητα να κάνεις μια πραγματική διαφορά στον κόσμο. Μη φοβάσαι να είσαι ο εαυτός σου, να ακολουθήσεις το δικό σου μονοπάτι. Ο κόσμος χρειάζεται τη μοναδική σου προοπτική».
Και ο Ernest Miller Hemingway τον συμπληρώνει αναφέροντας:
«Αυτός ο κόσμος τσακίζει τους ανθρώπους και στο μέρος που τσακίζονται εμφανίζεται ένα ράγισμα. Κι όσοι αρνούνται να τσακιστούν, αυτούς ο κόσμος τους σκοτώνει. Σκοτώνει χωρίς να λογαριάζει τους πολύ γενναίους, τους πολύ δυνατούς και τους πολύ ρομαντικούς. Αν δεν είστε από αυτούς θα σας σκοτώσει επίσης. Όμως τότε θα αφήσει τον χρόνο να κάνει την δουλειά του».
Από την άλλη ο Paulo Freire, Βραζιλιάνος εκπαιδευτικός και κριτικός παιδαγωγός, υποστήριξε ότι η εκπαίδευση πρέπει να δίνει δύναμη στους καταπιεσμένους ανθρώπους να αναπτύξουν κριτική συνείδηση και να αμφισβητούν συστήματα κυριαρχίας αντί να απομνημονεύουν παθητικά πληροφορίες.
Αναφέρει με νόημα: «Η Εκπαίδευση είτε λειτουργεί ως ένα εργαλείο το οποίο χρησιμοποιείται για να ενσωματώνεται η νεότερη γενιά στην λογική του παρόντος συστήματος και συνεπώς να διευκολύνει τον κονφορμισμό, είτε αποτελεί μια πρακτική ελευθερίας, που σημαίνει ότι βρίσκει τρόπους και μέσα ώστε οι καταπιεσμένοι άντρες και οι γυναίκες δημιουργικά και κριτικά να αντιμετωπίζουν την πραγματικότητα και να ανακαλύπτουν το πώς να συμμετέχουν στον μετασχηματισμό του κόσμου τους».
Ο Erich Fromm υποστηρίζει ότι η σύγχρονη κοινωνία κυριαρχείται από τον «τρόπο του έχειν (have mode)», έναν τρόπο ζωής που επικεντρώνεται στην κατοχή, την κατανάλωση, την κατάσταση και τον έλεγχο. Οι άνθρωποι αυτοπροσδιορίζονται όλο και περισσότερο από το τι τους ανήκει παρά από το ποιοι είναι.
Αντίθετα, το «τρόπος του είμαι(being mode)» δίνει έμφαση στην αγάπη, τη δημιουργικότητα, την ελευθερία, τις αυθεντικές σχέσεις και τις ουσιαστικές εμπειρίες.
Στην Ανατομία της Ανθρώπινης Καταστροφής (1973), ο Έριχ Φρόμ εξερευνά τις ρίζες της ανθρώπινης επιθετικότητας, της βίας και της σκληρότητας. Απορρίπτοντας την άποψη ότι οι άνθρωποι είναι φυσικά βίαιοι, ο Φρόμ υποστηρίζει ότι η καταστροφική συμπεριφορά συχνά προκύπτει από κοινωνικές συνθήκες όπως η αποξένωση, ο φόβος, η ανασφάλεια, η κυριαρχία και η καταστολή του ανθρώπινου δυναμικού. Διακρίνει μεταξύ καλοήθους επιθετικότητας, που σχετίζεται με την επιβίωση και την αυτοάμυνα, και της κακοήθους επιθετικότητας, που περιλαμβάνει σκληρότητα, σαδισμό και επιθυμία κυριαρχίας ή καταστροφής.
Το βιβλίο συνδυάζει ψυχολογία, κοινωνιολογία, ιστορία και φιλοσοφία για να κατανοήσει γιατί τα άτομα και οι κοινωνίες μερικές φορές γίνονται καταστροφικά.
Συνεπώς η ανθρώπινη καταστροφικότητα δεν είναι ένα αναπόφευκτο ένστικτο, είναι συχνά προϊόν κοινωνικών συνθηκών που στρεβλώνουν τις ανθρώπινες ανάγκες και δυνατότητες.
Έτσι ο Fromm πιστεύει ότι ο καταναλωτισμός, ο ανταγωνισμός και η επιδίωξη της ατελείωτης εξ-αγοράς δημιουργούν αλλοτρίωση, αποξένωση, αγωνία και κενότητα. Μια πιο υγιής κοινωνία απαιτεί μια αλλαγή από την κατοχή πραγμάτων στην καλλιέργεια γνήσιας ανθρώπινης σύνδεσης, δημιουργικότητας και αυτοπραγμάτωσης.
Η κρίση της σύγχρονης κοινωνίας δεν είναι η έλλειψη πλούτου, αλλά η περίσσεια του «έχειν» και η παραμέληση του «είμαι».
Στον Έρωτα και τον Πολιτισμό (1955), ο Herbert Marcuse συνδυάζει τις ιδέες του Karl Marx και του Sigmund Freud για να υποστηρίξει ότι οι σύγχρονες βιομηχανικές κοινωνίες καταπιέζουν τις ανθρώπινες επιθυμίες, τη δημιουργικότητα και την ευχαρίστηση για να διατηρήσουν την κοινωνική τάξη ενώ κάποια καταπίεση είναι απαραίτητη για να λειτουργήσει οποιαδήποτε κοινωνία, ο Marcuse υποστηρίζει ότι ο καπιταλισμός επιβάλλει πλεόνασμα καταπίεσης - περιττές μορφές ελέγχου που κρατούν τους ανθρώπους πειθαρχημένους, υπάκουους και επικεντρωμένους στην εργασία. Φαντάζεται τη δυνατότητα μιας πιο ελεύθερης κοινωνίας όπου η εργασία, η δημιουργικότητα, η ευχαρίστηση και η ανθρώπινη ολοκλήρωση είναι πιο αρμονικά ενσωματωμένα.
Μια πραγματικά απελευθερωμένη κοινωνία θα μείωνε την περιττή καταπίεση και θα επέτρεπε στην ανθρώπινη δημιουργικότητα, ευχαρίστηση και ελευθερία να ανθίσουν!!
Στο Μοναχικό Πλήθος του Ντέιβιντ Ρίσμαν, που δημοσιεύθηκε το 1950, εξετάζει πώς οι σύγχρονες κοινωνίες διαμορφώνουν τον ατομικό χαρακτήρα και τη συμπεριφορά. Ο David Riesman υποστηρίζει ότι οι παραδοσιακές κοινωνίες καθοδηγούνταν από αξίες που κατευθύνθηκαν από την παράδοση(tradition-directed values), ενώ οι βιομηχανικές κοινωνίες παρήγαγαν εσωτερικά άτομα καθοδηγούμενα από εσωτερικές αρχές. Αντίθετα, οι σύγχρονες μαζικές α-κοινωνίες δημιουργούν όλο και περισσότερο άλλο-κατευθυνόμενες προσωπικότητες(other-directed personalities) που προσβλέπουν σε συνομήλικους, μέσα ενημέρωσης και κοινωνική έγκριση για καθοδήγηση. Ο Riesman προτείνει ότι παρά το γεγονός ότι ζουν σε κοινωνίες υψηλών διασυνδέσεων, οι άνθρωποι μπορούν να γίνουν απομονωμένοι, κομφορμιστές και να εξαρτώνται από τις απόψεις των άλλων.
Συνεπώς τα σύγχρονα άτομα συχνά αναζητούν ταυτότητα και επικύρωση από την κοινωνική έγκριση, καθιστώντας τη συμμόρφωση κεντρικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης ζωής.
Τα ερωτήματα αμείλικτα: Οι επιλογές μας είναι πραγματικά δικές μας, ή διαμορφώνονται από τις προσδοκίες της κοινωνίας γύρω μας; Προσαρμογή ή Αυτονομία;
Στην Βία της Οργανωμένης Λήθης, ο Henry A. Giroux υποστηρίζει ότι ο νεοφιλελευθερισμός είναι κάτι περισσότερο από ένα οικονομικό δόγμα: είναι τόσο ένα πολιτικό και ηθικό σχέδιο, όσο και μια πολιτική και ηθική δραστηριότητα, που αναδιαμορφώνουν την κοινωνία γύρω από την ανταγωνιστικότητα, την ιδιωτικοποίηση και τις αξίες της αγοράς. Καθώς η πλούτος και η εξουσία γίνονται όλο και πιο συγκεντρωμένες, κοινωνικά προβλήματα, όπως η φτώχεια, η ανεργία, η άδεια σπιτιού και η αποκλειστικότητα, αναδιαμορφώνονται ως προσωπικές αποτυχίες ή απειλές ασφάλειας, και όχι ως συλλογικές ευθύνες. Εκείνοι, οι οποίοι θεωρούνται « μη παραγωγικοί» ή οικονομικά περιττοί, συχνά υποβάλλονται σε αυξημένη παρακολούθηση, αστυνομία και τιμωρία, και όχι σε κοινωνική υποστήριξη.
Ο Giroux υποστηρίζει, ότι αυτή η αλλαγή αποδυναμώνει την δημοκρατική αλληλεγγύη και αντικαθιστά τη γλώσσα της πολιτότητας και της συλλογικής/ δημόσιας ευθύνης με τη γλώσσα των αγορών, της διαχείρισης κινδύνου και της εγκληματοποίησης. Η δουλειά της κριτικής παιδαγωγικής και του συγγραφέα αποτελούν μια προειδοποίηση για το ανθρώπινο κόστος του να αντιμετωπίζουμε την κοινωνία σαν μια αγορά αντί για μια κοινότητα σχέσεων, ανήκειν και αλληλεγγύης!
Ο Ρίτσαρντ Σένετ(Richard Sennett) υποστηρίζει, ότι η σύγχρονη κοινωνία έχει αποδυναμώσει την δημόσια ζωή, ενθαρρύνοντας την απομόνωση, τον καταναλωτισμό και τις ευέλικτες μορφές εργασίας, οι οποίες διαβρώνουν τόσο τις σταθερές ταυτότητες, όσο και τα πολιτικά σχέδια. Ο Σένετ πιστεύει, ότι οι υγιείς δημοκρατίες εξαρτώνται από ανελισσόμενους και ζωηρούς δημόσιους χώρους, όπου άνθρωποι με διαφορετικές προελεύσεις μπορούν να αλληλεπιδρούν, να συζητούν και να συνεργάζονται.
Στο σημαντικό βιβλίο του Η Κοινωνία του Θεάματος(The Society of the Spectacle), ο Guy Debord υποστήριξε ότι οι προηγμένες καπιταλιστικές κοινωνίες αντικαθιστούν όλο και περισσότερο την άμεση ανθρώπινη εμπειρία με αναπαραστάσεις, εικόνες και θεάματα. Οι κοινωνικές σχέσεις, υποστήριξε, έρχονται να μεσολαβήσουν από αγαθά, μέσα ενημέρωσης και εμφανίσεις, δημιουργώντας έναν κόσμο στον οποίο οι άνθρωποι γίνονται παθητικοί θεατές και όχι ενεργοί συμμετέχοντες στη δική τους ζωή. Το θέαμα δεν είναι απλώς η τηλεόραση ή η διαφήμιση αλλά μια ολόκληρη κοινωνική τάξη στην οποία η κατανάλωση, η διασημότητα και οι εικόνες κυριαρχούν στη δημόσια συνείδηση και οι σκοτεινές υποκείμενες σχέσεις εξουσίας και παραγωγής. Η ανάλυση του Debord παραμένει ιδιαίτερα σημαντική στις συζητήσεις για την καταναλωτική κουλτούρα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, την πολιτική επικοινωνία και τον ψηφιακό καπιταλισμό.
Ο Σαμίρ Αμίν (1931–2018),ο Αιγύπτιο-Γάλλος οικονομολόγος, πολιτικός επιστήμονας και ένας από τους πιο σημαντικούς θεωρητικούς της θεωρίας της εξάρτησης και του παγκόσμιου καπιταλισμού, υποστήριξε ότι ο καπιταλισμός αναπτύσσεται μέσω ενός παγκόσμιου συστήματος στο οποίο ο πλούτος μεταφέρεται συστηματικά από τις περιφερειακές οικονομίες σε προηγμένα καπιταλιστικά κέντρα, αναπαράγοντας την ανισότητα σε παγκόσμια κλίμακα.
Σε έργα όπως ο Ευρωκεντρισμός (1988), Delinking (1986) και ο Φιλελεύθερος Ιός (2004), ο Σαμίρ Αμίν επέκρινε τη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση και υποστήριξε ότι οι αναπτυσσόμενες χώρες πρέπει να ακολουθήσουν ανεξάρτητες οδούς ανάπτυξης αντί απλώς να ενσωματωθούν στις παγκόσμιες αγορές με άνισους όρους. Υπήρξε επίσης ένας από τους πρώτους μεγάλους στοχαστές που έκαναν δημοφιλή την κριτική του Ευρωκεντρισμού, αμφισβητώντας την υπόθεση ότι οι ευρωπαϊκές ιστορικές εμπειρίες και θεσμοί αντιπροσωπεύουν ένα καθολικό μοντέλο για όλες τις κοινωνίες.
Ο συγγραφέας τονίζει με νόημα: «Τα “καθαρά οικονομικά” δεν αποτελούν μια θεωρία του πραγματικού κόσμου, του υπαρκτού και ζώντος καπιταλισμού αλλά τουναντίον ενός φαντασιακού καπιταλισμού. Δεν αποτελεί ούτε ακόμη μια αυστηρή και ακριβής θεωρία του. Οι βάσεις και η ανάπτυξη των επιχειρημάτων του δεν αξιώνουν ούτε καν αξίζουν στο να καταστούν συνεκτικά και με συνοχή. Αποτελεί σε τελική ανάλυση, μια παρά-επιστήμη, όπως ακριβώς η μαγεία και δεν αντιστοιχεί στην μεθοδολογία των φυσικών επιστημών, την οποία υποκριτικά προσποιείται ότι απομιμείται»!
Έτσι είναι σημαντικό να εξετάζουμε την ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ συμπεριφορά ενός συστήματος, όχι το τι ορίζει ότι είναι και κάνει. Η πραγματική συμπεριφορά του συστήματος αποκαλύπτει για τι πραγματικά προορίζεται.
Κλείνοντας ας παραφράσουμε με δημιουργικό τρόπο τον Καζαντζάκη:
Δεν έχω τίποτα.
Δεν κατέχω τίποτα.
Δεν μου ανήκει τίποτα.
Ό,τι έχω είναι αυτό που είμαι και αυτό που δίνω!
Είμαι ελεύθερος.
Ας έχουμε τα μάτια μας ανοιχτά….
Ας χορέψουμε πάνω στο φτερό του καρχαρία….!
Φωτο: Wassily Kandinsky, 1923, Transverse Lines(Εγκάρσια γραμμή, 1923,Βασίλι Καντίνσκι)
